अंगारकी चतुर्थीची माहिती – पौराणिक कथा, महत्त्व व उपवासाची विधी

भारतीय संस्कृतीत विविध व्रतवैकल्यांना विशेष स्थान आहे. त्यामध्ये अंगारकी संकष्टी चतुर्थी हे एक अत्यंत पवित्र व फलदायी व्रत मानले जाते. दरवर्षी जेव्हा संकष्टी चतुर्थी मंगळवारी येते, तेव्हा ती ‘अंगारकी चतुर्थी’ म्हणून साजरी केली जाते. या दिवशी श्रीगणेशाच्या उपासनेला विशेष महत्त्व असते. या लेखात आपण अंगारकी चतुर्थीच्या पौराणिक कथांपासून ते पूजेच्या विधीपर्यंत सर्व माहिती अभ्यासणार आहोत.

अंगारकी चतुर्थी म्हणजे काय?

प्रत्येक महिन्यात कृष्ण पक्षातील चतुर्थीला संकष्टी चतुर्थी साजरी केली जाते. परंतु, जर ही चतुर्थी मंगळवारी आली, तर तिला अंगारकी संकष्टी चतुर्थी म्हणतात. “अंगारक” या शब्दाचा अर्थ "लालसर, तेजस्वी" असा आहे. या दिवशी श्रीगणेशाला प्रसन्न करण्यासाठी उपवास, पूजा व चंद्रदर्शनानंतर व्रत पूर्ण केले जाते.

अंगारकी चतुर्थीची पौराणिक कथा

या चतुर्थीची एक सुंदर पौराणिक कथा भारद्वाज ऋषी व मंगळ ग्रह यांच्याशी संबंधित आहे.

मंगळ ग्रहाचा जन्मकथा:

अवंती नगरीत भारद्वाज नावाचे एक तपस्वी ऋषी राहत होते. एकदा ते क्षिप्रा नदीवर स्नानासाठी गेले असता अप्सरांची जलक्रीडा पाहून त्यांच्या शरीरातून वीर्याचा एक थेंब जमिनीवर पडला. त्याच ठिकाणी जास्वंद फुलासारखा रक्तवर्णीय मुलगा निर्माण झाला. पृथ्वीने त्याचे संगोपन केले, म्हणून त्याला भौम (भूमीपुत्र) म्हणतात. पुढे त्याचे नाव मंगळ ठेवले गेले.

सातव्या वर्षी मंगळाने पृथ्वीला विचारले की, "मी असा लालसर का आहे?" तेव्हा पृथ्वीने त्याला त्याचा जन्मकथानक सांगितले. त्यानंतर तो भारद्वाज ऋषीकडे गेला. त्यांनी त्याला वेदशिक्षण दिले, मुंज केली आणि गणेशमंत्र दिला.

श्रीगणेशाची कृपा:

मंगळाने नर्मदा नदीच्या काठी बसून कठोर गणेश उपासना केली. माघ कृष्ण चतुर्थी या दिवशी श्रीगणेश प्रसन्न झाले व मंगळास वर दिला की, "लोक तुला मंगल नावाने ओळखतील. मंगळवारी येणाऱ्या संकष्टीला अंगारकी चतुर्थी म्हणतील आणि जे या दिवशी उपासना करतील, त्यांना यश, आरोग्य व समाधान प्राप्त होईल."

अंगारकी चतुर्थीचे धार्मिक व खगोलशास्त्रीय महत्त्व

मंगळ ग्रह हा भूमीचा पुत्र मानला जातो आणि लालसर वर्णाचा आहे, त्यामुळे त्याला अंगारक म्हणतात. याच कारणामुळे गणपतीला तांबडी फुले (विशेषतः जास्वंद) प्रिय आहेत. अंगारकी चतुर्थीच्या दिवशी केलेली पूजा विशेष फलदायी मानली जाते.

खगोलशास्त्रीय दृष्टिकोनातूनही, चतुर्थी हा दिवस चंद्र व पृथ्वीच्या विशिष्ट संबंधांचा प्रतीक असतो, आणि मंगळवार हा उर्जायुक्त ग्रहाशी संबंधित असल्यामुळे, या दिवशी मन:शांती, संकट निवारण व यशप्राप्तीसाठी उपवास केला जातो.

अंगारकी चतुर्थी व्रताचे नियम व पूजाविधी

उपवास:

• या दिवशी उपवास करणाऱ्यांनी सूर्योदयापासून चंद्रदर्शन होईपर्यंत अन्न ग्रहण करायचे नसते.

• काही लोक फक्त फळे व पाणी घेऊन उपवास करतात, तर काही लोक पूर्ण निर्जळी उपवास करतात.

• चंद्रदर्शनानंतरच नैवेद्य ग्रहण करतात.

पूजेची विधी:

1. सकाळी लवकर उठून स्नान करावे.

2. गणपतीची मूर्ती किंवा चित्र स्वच्छ जागी ठेवून त्याची सजावट करावी.

3. लाल फुले, दुर्वा, मोदक, लाडू आणि पंचामृत यांचा नैवेद्य दाखवावा.

4. संकष्टी गणेश मंत्र, गणपती अथर्वशीर्ष, किंवा गणेश स्तोत्र यांचे पठण करावे.

5. संध्याकाळी चंद्रदर्शन करून त्याला देखील नैवेद्य अर्पण करावा.

6. नंतर उपवास सोडावा.

अंगारकी चतुर्थीचे लाभ

या दिवशी गणपतीची भक्ती केल्यास खालील लाभ मिळतात:

• संकटांचे निवारण होते.

• मानसिक शांती प्राप्त होते.

• संततीसुख, आरोग्य व आर्थिक प्रगती होते.

• कोर्ट–कचेऱ्याचे निर्णय लाभकारक होतात.

• ग्रहदोष, विशेषतः मंगळदोष शांतीस मदत होते.

प्रसिद्ध अंगारकी यात्रा – पारिनेर, मध्यप्रदेश

मध्यप्रदेशातील नर्मदा नदीच्या तीरावर असलेल्या पारिनेर या स्थानी मंगळाने गणपतीची मूर्ती स्थापली होती. तेथील मंदिरात अंगारकी चतुर्थीच्या दिवशी हजारो भाविक एकत्र येतात. येथे मोठी यात्रा भरते आणि दिवसभर धार्मिक कार्यक्रम होते.

अंगारकी चतुर्थी व इतर चतुर्थीचे भेद

अंगारकी ही सर्वात शुभ मानली जाते. त्यामुळे या दिवशी केलेले व्रत अत्यंत प्रभावी असते.

अंगारकी चतुर्थी हे श्रीगणेशाचे सर्वात प्रभावी व्रत मानले जाते. या दिवशी केलेले उपवास व पूजा भक्तांच्या जीवनातील संकटांचा नाश करतात. धार्मिक ग्रंथांनुसार, श्रीगणेश स्वतः या दिवशी आपल्या भक्तांवर विशेष कृपा करतो. त्यामुळे प्रत्येक गणेशभक्ताने शक्य असल्यास या दिवशी संकल्पपूर्वक उपवास व पूजा करावी.