पाकिस्तानच्या कराचीमधले मराठी भाषिक

२७ फेब्रुवारी रोजी साजरा होणारा मराठी भाषा गौरव दिवस केवळ महाराष्ट्रापुरताच मर्यादित राहिला नाही, तर त्याचा आवाज थेट भारताचा शत्रू समजल्या जाणाऱ्या पाकिस्तानातही पोहोचला. हे वाचून अनेकांना आश्चर्य वाटेल, कारण पाकिस्तान म्हणजे मागासलेपणा, कट्टरता आणि दहशतवाद यांचे प्रतीक मानले जाते. मग असा देश मराठी भाषेचा सन्मान कसा काय करू शकतो?

ही शंका अगदी रास्त आहे, पण पाकिस्तानच्या कराची शहरात गेल्या अनेक दशकांपासून एक मराठमोळी संस्कृती नांदत आहे, हे फार थोड्या लोकांना माहिती आहे. कराचीतील मराठी भाषिकांची ही उपस्थिती आणि त्यांचा ऐतिहासिक प्रवास जाणून घेणे फारच रंजक आणि प्रेरणादायी ठरेल.

कराची आणि मराठी लोकांचा इतिहास

प्राचीन काळात मराठ्यांनी अटकेपार झेंडा फडवून आपले साम्राज्य स्थापन केले होते. भारतात अनेक ठिकाणी मराठी भाषिक राजघराण्यांचा आजही सन्मानाने वावर आहे. राजकीय, सामाजिक क्षेत्रातही त्यांचे प्रभावी योगदान आहे. पण पाकिस्तानातील कराचीत देखील गेली ८० वर्षे एक सशक्त मराठी समाज अस्तित्वात आहे, यावर विश्वास ठेवणे थोडे कठीण वाटेल, परंतु हीच सत्यकथा आहे.

ब्रिटिश कालखंडात, जेव्हा त्यांनी भारतात आपले राज्य वाढवायला सुरुवात केली, त्यावेळी अनेक संस्थाने खालसा करण्यात आली. अशाच उपक्रमात सिंध प्रांतात देखील संस्थाने खालसा करण्यासाठी ब्रिटिशांनी आपली सैन्यपथके पाठवली होती. या सैन्यात मराठी सैनिकही मोठ्या प्रमाणावर होते. या कारणाने कराची शहरात मराठी लोकांची उपस्थिती वाढली.

कराचीचे महत्त्व आणि मराठी लोकांचे योगदान

कराची हे पूर्वी भारताचेच शहर होते. मुंबईसारखेच एक व्यावसायिक बंदर म्हणून त्याचे महत्त्व होते. ब्रिटिश राजवटीत कराचीमध्ये बिनतारी तारेचे स्टेशन, विमानतळ आदी सुविधा विकसित झाल्या. यामुळे आयात-निर्यातीच्या दृष्टीने कराची महत्त्वाचे केंद्र बनले. अशा वेळी भारतातील विविध राज्यांमधून लोक नोकरी-व्यवसायासाठी कराचीत स्थायिक होऊ लागले आणि मराठी लोकांचीही तिथे मोठी वस्ती झाली.

ब्रिटिशांनी उद्योगांना चालना देण्यासाठी मोफत जागा, सवलती दिल्या. मात्र मराठी लोकांनी भाड्याने राहणे पसंत केले. कारण त्यांच्या मनात मायभूमीबद्दल अपार प्रेम होते. त्यांनी कराचीच्या वाढीत मोठे योगदान दिले. शहराच्या नियोजनातही मराठी लोकांचा मोलाचा वाटा होता. कराचीतील व्यवहार मोडी लिपीत होत असत. नारायण जगन्नाथ हे मराठी अधिकारी शिक्षण निरीक्षक म्हणून तेथे कार्यरत होते आणि आजही त्यांचे नाव असलेले हायस्कूल तिथे पाहायला मिळते.

कराचीत मराठी समाजाची घडण

१९४० च्या सुमारास कराचीत सुमारे २०,००० मराठी लोक राहत होते. हे लोक प्रामुख्याने रत्नागिरी, सावंतवाडी, सातारा या भागातील होते. त्यांना आपल्या भाषेत माहिती मिळावी म्हणून ‘सिंध मराठा’ हे मराठी वृत्तपत्र प्रसिद्ध होत असे. सावंत नावाचे संपादक हे वृत्तपत्र चालवत आणि त्यांनी मराठा एज्युकेशन सोसायटी स्थापन करून मराठी विद्यार्थ्यांना मातृभाषेत शिक्षण घेण्याची सोय केली.

त्याकाळी कराचीत ९ मराठी शाळा होत्या—६ मुलांची आणि ३ मुलींची. कराची ब्राह्मण सभेने एक मराठी सांस्कृतिक सभागृह बांधले. गुलामहुसैन खालिकादिना हॉल व वाचनालय हे देखील एक मराठी स्नेहस्थान होते, जिथे लोकमान्य टिळकांचा पुतळा उभारण्यात आला होता.

फाळणी आणि कराचीत उरलेली मराठी ओळख

१९४७ मध्ये भारत स्वतंत्र झाला आणि त्यानंतर झालेल्या फाळणीने अनेकांचे जीवन बदलले. कराची हे पाकिस्तानचा भाग बनले. मराठी लोकांनी अखंड भारताचा विचार करून कराचीत स्थायिक होण्याचा निर्णय घेतला होता. त्यांना काय माहीत की काहीच वर्षात ते एका वेगळ्या देशाचे नागरिक होतील आणि त्यांची मातृभूमी त्यांच्या हाती उरणार नाही!

फाळणीनंतर अनेक मराठी भाषिक भारतात परतले. मात्र काहीजण तेथेच राहिले. सध्या कराचीत सुमारे ५००-६०० मराठी लोक राहतात. विभक्त राष्ट्रात राहत असल्यामुळे मराठी संस्कृती जपणे कठीण झाले आहे, तरीही त्यांनी हार मानलेली नाही.

मराठी राजभाषा दिनाचा उत्सव कराचीत!

सर्व अडथळ्यांवर मात करत कराचीत आजही मराठी भाषा गौरव दिवस साजरा होतो. कराचीतील मराठी लोकांनी २७ फेब्रुवारी २०२४ रोजी मोठ्या उत्साहात हा दिवस साजरा केला. यासाठी ‘श्री महाराष्ट्र पंचायत’ नावाची संस्था कार्यरत आहे. ही संस्था पाकिस्तानात असूनही महाराष्ट्राशी आणि मराठी भाषेशी आपली नाळ टिकवून ठेवण्याचे कार्य करत आहे.

मराठी बांधवांसाठी आपले योगदान

कराचीत राहणाऱ्या मराठी बांधवांनी अनेक अडचणींवर मात करत आपली संस्कृती आणि भाषा जपली आहे. अशा लोकांना पाठिंबा देणे, त्यांची गोष्ट जगासमोर मांडणे हे सर्व जागतिक मराठी भाषिकांचे कर्तव्य आहे. तेथील ‘श्री महाराष्ट्र पंचायत’ सारख्या संस्थांना मदत करून आपण हे नाते अधिक दृढ करू शकतो.

कराचीत आजही मराठी भाषिक अस्तित्वात आहेत, हे समजल्यावर मनात एक अभिमान निर्माण होतो. ही गोष्ट केवळ ऐतिहासिक नाही, तर भावनिकही आहे. भाषा, संस्कृती आणि परंपरेशी जोडलेले नाते किती घट्ट असते, याचे हे उत्तम उदाहरण आहे. जिथे जिथे मराठी माणूस गेला, तिथे त्याने आपली ओळख टिकवली, संस्कृती जोपासली आणि योगदान दिले. हीच आपली खरी ओळख आहे.