पानिपतचे तिसरे युद्ध: शौर्य, बलिदान आणि एका महायुद्धाची शोकांतिका!

मराठ्यांच्या इतिहासातील 'तो' काळा दिवस: ६ जानेवारी १७६१

मराठ्यांचा इतिहास म्हणजे पराक्रम, शौर्य आणि साम्राज्याच्या विस्ताराची गाथा आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी रोवलेल्या स्वराज्याच्या बीजाचा वटवृक्ष पेशव्यांच्या काळात संपूर्ण भारतावर पसरला होता. याच वैभवशाली इतिहासातील एक अत्यंत दुःखद, निर्णायक आणि थरारक अध्याय म्हणजे पानिपतचे तिसरे युद्ध (Third Battle of Panipat).

या एकाच युद्धाने मराठी सत्तेच्या विस्ताराला मोठा धक्का दिला आणि भारताच्या इतिहासाची दिशा बदलली. हा लेख आपल्याला त्याच पानिपतच्या महासंग्रामाची संपूर्ण, सखोल आणि तटस्थ माहिती देतो.

युद्धाची पार्श्वभूमी: उत्तरेकडील सत्तासंघर्ष

१७५० च्या दशकात मराठी साम्राज्याने दिल्लीच्या मुघल सत्तेला आपले मांडलिक बनवले होते. मराठ्यांचा ध्वज अटकेपार (आधुनिक पाकिस्तान) फडकत होता. मात्र, याच वेळी, दिल्लीच्या राजकारणात अस्थिरता निर्माण झाली आणि भारताच्या सीमांवरून एका नव्या, क्रूर शत्रूने प्रवेश केला—तो म्हणजे अफगाणिस्तानचा क्रूर शासक अहमद शाह अब्दाली (Ahmed Shah Abdali).

मुख्य कारणे (Key Reasons for the War):

• दिल्लीवरील नियंत्रण: दिल्लीच्या कमजोर मुघल बादशहावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी मराठे आणि अब्दाली यांच्यात स्पर्धा होती.

• अटकेपारचे आव्हान: मराठ्यांनी लाहोर आणि पेशावरपर्यंत (अटक) सत्ता विस्तारल्यामुळे अब्दालीच्या अफगाण साम्राज्याला थेट आव्हान मिळाले होते.

• पंजाबमधील सत्ता: पंजाबमध्ये मराठ्यांनी केलेल्या हस्तक्षेपाने अब्दाली प्रचंड संतप्त झाला होता.

• रोहिल्यांचे समर्थन: उत्तर भारतातील रोहिले आणि शुजा-उद-दौला (अयोध्याचा नवाब) यांनी अब्दालीला पाठिंबा दिला, ज्यामुळे मराठ्यांविरुद्ध मोठी आघाडी तयार झाली.

मराठा सैन्याची धडक: एक भव्य पण दूरचा प्रवास

अब्दालीच्या वाढत्या कारवायांना तोंड देण्यासाठी, मराठा साम्राज्याचे तत्कालिन पेशवा नानासाहेब पेशवे यांनी त्यांचा चुलतभाऊ आणि महान सेनापती सदाशिवराव भाऊ यांच्या नेतृत्वाखाली एक प्रचंड मोठे सैन्य उत्तरेकडे पाठवले.

मराठा सैन्याचे नेतृत्व (Maratha Command):

हे सैन्य महाराष्ट्रातून निघाले आणि तब्बल हजारो मैलांचा प्रवास करत पानिपतच्या मैदानावर पोहोचले. सैन्याच्यासोबत अनेक यात्रेकरू, बायका आणि मुले असल्याने सैन्याची गती मंदावली आणि त्यांना रसद (पुरवठा) मिळवताना मोठे आव्हान उभे राहिले.

पानिपतचे रणक्षेत्र: एक वर्षाची कोंडी

मराठ्यांनी दिल्ली ताब्यात घेऊन पुढे सरसावले. ऑक्टोबर १७६० मध्ये दोन्ही सैन्य पानिपतजवळ एकत्र आले. हे युद्ध एका दिवसात संपले नाही, तर तब्बल दोन महिन्यांपेक्षा जास्त काळ दोन्ही सैन्यांमध्ये केवळ तळ ठोकून राहणे आणि लहान-सहान चकमकी सुरू होत्या.

टिप: अब्दालीचे सैन्य मराठा सैन्यापेक्षा संख्येने मोठे नव्हते, परंतु त्यांना उत्तर भारतातील स्थानिक रोहिले आणि अवधच्या नवाबाचा भक्कम पाठिंबा मिळाला. मराठ्यांना मात्र उत्तर भारतातील जाट किंवा राजपूत राजांकडून प्रभावी मदत मिळाली नाही.

युद्धाची निर्णायक तारीख: ६ जानेवारी १७६१

पानिपतच्या मातीत मराठ्यांचा अन्न आणि पाण्याने पुरवठा खंडित झाला होता. 'भाऊ' अत्यंत हताश झाले. अखेर, ६ जानेवारी १७६१ च्या पहाटे, मराठा सैन्याने 'हर हर महादेव' च्या गर्जनेत अब्दालीच्या सैन्यावर जोरदार हल्ला चढवला.

• सकाळची लढाई: पहिल्या टप्प्यात मराठ्यांनी, विशेषतः इब्राहिम खान गारदीच्या तोफखान्याने, अफगाण सैन्याला अक्षरश: कापून काढले.

• दुपारचा टप्पा: युद्धाची दिशा बदलायला लागली. अब्दालीने आपल्या राखीव सैन्याला (Reserve Force) अत्यंत निर्णायक वेळी मैदानात उतरवले.

• विश्वासरावांचे पतन: मराठ्यांचे भावी पेशवे, विश्वासराव पेशवे यांना गोळी लागली आणि ते धारातीर्थी पडले. या बातमीने मराठा सैन्याचे मनोबल पूर्णपणे खचले.

• सदाशिवराव भाऊंचे बलिदान: विश्वासरावांच्या निधनानंतर हताश झालेल्या सदाशिवराव भाऊंनी 'केसरी वेषात' (भगव्या वस्त्रात) हातात तलवार घेऊन शत्रूवर हल्ला केला आणि तेही या युद्धात वीरगतीला प्राप्त झाले.

नेत्यांचे पतन होताच, मराठा सैन्यात पळापळ सुरु झाली आणि अफगाण सैन्याने त्यांची कत्तल सुरू केली. हा केवळ पराभव नव्हता, तर मराठी साम्राज्यासाठी एक महाभयंकर शोकांतिका होती.

युद्धाचा परिणाम: 'दोन मोत्ये गळाली, सव्वीस मोहरा...'

पानिपतच्या युद्धात मराठ्यांचा झालेला पराभव हा भारतीय इतिहासातील सर्वात मोठा सैन्य पराभव मानला जातो. पेशव्यांना मिळालेल्या सांकेतिक संदेशात लिहिले होते:

"दोन मोत्ये गळाली (सदाशिवराव भाऊ आणि विश्वासराव), सव्वीस मोहरा गमावल्या आणि काही चांदीची नाणी तर किती गेली याची गणतीच नाही!"

या युद्धामुळे मराठी साम्राज्यावर दूरगामी परिणाम झाले:

1. उत्तम नेत्यांचा अंत: सदाशिवराव भाऊ, विश्वासराव, तुकोजी शिंदे, इब्राहिम खान गारदी यांच्यासारखे अनेक उत्कृष्ट योद्धे मारले गेले.

2. राजकीय पोकळी (Political Vacuum): दिल्लीवरील मराठ्यांचे नियंत्रण काही काळासाठी संपुष्टात आले आणि उत्तरेकडील राजकीय पोकळीचा फायदा घेऊन इंग्रजांनी भारतात हळूहळू पाय रोवायला सुरुवात केली.

3. पेशव्यांचा धक्का: या पराभवाच्या धक्क्याने नानासाहेब पेशवे यांचे लवकरच निधन झाले.

4. राज्याची पुनर्बांधणी: या पराभवानंतरही मराठ्यांनी सुमारे दहा वर्षांत महादजी शिंदे यांच्या नेतृत्वाखाली आपली सत्ता पुन्हा स्थापित केली, पण तोपर्यंत बराच वेळ निघून गेला होता.

शौर्य आणि धोरणातील चुका

पानिपतचे युद्ध हे केवळ मराठी सैन्याच्या पराभवाची कथा नाही, तर मराठ्यांनी दाखवलेल्या असीम शौर्याची आणि बलिदानाची गाथा आहे. प्रचंड लांबचा प्रवास, स्थानिक राजांचे सहकार्य न मिळणे, रसदीची समस्या आणि निर्णायक क्षणी 'भाऊ' आणि 'विश्वासराव' यांचे पतन होणे—या धोरणात्मक आणि दुर्दैवी कारणांमुळे मराठ्यांचा पराभव झाला.

पानिपतचे हे मैदान आजही त्या लाखो वीर मराठा सैनिकांच्या बलिदानाची आणि त्यांच्या अटळ देशभक्तीची साक्ष देत उभे आहे.