वाघोजी तुपे: स्वराज्याचे निष्ठावंत सरदार

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची स्थापना करताना त्यांना अनेक इमानदार आणि निष्ठावंत सहकाऱ्यांची साथ लाभली. यापैकी एक प्रमुख नाव म्हणजे सरदार वाघोजी तुपे. त्यांच्या शौर्य, निष्ठा आणि समर्पणामुळे स्वराज्याच्या निर्मितीत त्यांचे योगदान अविस्मरणीय आहे.

वाघोजी तुपे यांची कारकीर्द आणि सुरुवातीचा काळ

वाघोजी तुपे यांनी आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात कान्होजी जेधे यांच्या कार्यकाळात केली. त्याकाळी कान्होजी जेधे यांच्या जीवास जीव देणाऱ्या सहाय्यकांपैकी एक म्हणजे वाघोजी तुपे आणि कावजी कोंढाळकर हे होते. कान्होजी जेधे यांच्यासोबत वाघोजी तुपे, कावजी कोंढाळकर यांच्यासहित आणखी दहा असे मिळून एकूण बारा सहाय्यक होते व त्यांना बारा मूळवे असे म्हटले जाई. या बारा मूळव्यांनी कान्होजी जेधे यांना स्वराज्याच्या सुरुवातीच्या काळात महत्त्वपूर्ण साथ दिली.

एके समयी कान्होजी जेधे यांचे जे वतन होते त्यावरून मोठा वाद झाला. यावेळी प्रकरण लढाईपर्यंत गेले व या लढाईत वाघोजी तुपे यांचे मोठे बंधू मारले गेले. या घटनेने वाघोजी तुपे यांचे स्वराज्याप्रती समर्पण आणखी दृढ झाले.

कासारखिंडीची लढाई आणि शौर्य

कालांतराने मावळातले दोन मातब्बर देशमुख, कान्होजी जेधे आणि बांदल देशमुख, यांच्यात काही कारणांवरून एक लढाई झाली. ही लढाई कासारखिंड या ठिकाणी झाली होती. या लढाईत सुद्धा वाघोजी तुपे यांनी चांगली कामगिरी केली होती. त्यांच्या शौर्य आणि युद्धकौशल्याने ते स्वराज्याच्या सैन्यातील एक महत्त्वाचे व्यक्तिमत्व बनले.

प्रतापगडच्या युद्धातील योगदान

छत्रपती शिवाजी महाराज आणि अफजलखान यांच्यामध्ये झालेले प्रतापगडचे युद्ध स्वराज्याच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा आहे. या युद्धात कान्होजी जेधे यांच्या कडून वाघोजी तुपे यांनी सुद्धा छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या बाजूने भाग घेतला होता. या युद्धातील त्यांची उल्लेखनीय कामगिरी पाहून छत्रपती शिवाजी महाराजांनी कान्होजी जेधे यांच्याकडून वाघोजी तुपे यांना आपल्याकडे मागून घेतले आणि त्यांना हजारी पायदळाचे सरदार म्हणून नेमले. ही नियुक्ती वाघोजी तुपे यांच्या युद्धकौशल्य आणि निष्ठेचा सन्मान होता.

कोकणातील मोगलांविरुद्ध लढा

पायदळाचे हजारी सरदार म्हणून काम सुरू केल्यावर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी वाघोजी तुपे यांची कोकणात नेमणूक केली. याकाळात कोकणात शाईस्तेखानाच्या आदेशानुसार कारतलबखान, नामदारखान, ताहेरखान, बलाकी आदी मोगल सरदार उत्तर कोकणातील कल्याण सुभ्यात धुमाकूळ घालून आपली ठाणी बसवत होते. यावेळी ताहेरखान याने पेणच्या दक्षिणेकडील महलमिरा डोंगरावर आपली छावणी टाकली होती आणि एके दिवशी त्याने अचानक पेणमध्ये उतरून येथील गोटेश्वर मंदिर उध्वस्त केले.

यानंतर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी मिरगड आणि रत्नगड या महलमिरा रांगेतील दोन किल्ल्यांना वेढा घालून मेहेरखान आणि बलाकी या सरदारांची नाकेबंदी केली. याच काळात महाराजांनी नेतोजी पालकर यांच्यासहित उंबरखिंडीवर छापा मारून कारतलबखानाची फजिती केली आणि कावजी कोंढाळकर यांनी रत्नगडवर हल्ला करून मेहेरखानाला पळवून लावले.

नामदारखानावरील विजय

नामदारखानाला धडा शिकवण्यासाठी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी पेणच्या महलमिरा डोंगरात नामदारखानावर छापा घालण्यास नेतोजी पालकर आणि वाघोजी तुपे यांना पाठवले. या युद्धात नामदारखानाचा पराभव होऊन तो नागोठण्याहून पेणमार्गे नदीची वाट धरून पळून गेला. या विजयाने स्वराज्याचे कोकणातील मोगलांवरील वर्चस्व अधिक दृढ झाले.

पेणच्या गढीवरील हल्ला आणि शौर्याचा पराक्रम

१६६२ साली मोगलांच्या ताब्यात गेलेल्या पेणच्या गढीवर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हल्ला केला. यावेळी वाघोजी तुपे सुद्धा सोबत होते. गढीचा रक्षक एक मोगल सरदार असून त्याच्यासोबत मोठी कुमक होती. मराठे गढीजवळ गेले त्यावेळी मोठे युद्ध झाले आणि दोन्ही बाजूंचे अनेक सैन्य पडले. स्वतः मोगल सरदार आणि वाघोजी तुपे यांच्यात तुंबळ लढाई होऊन दोघेही जबर जखमी झाले. मात्र, सत्तावीस जखमा होऊनही वाघोजी तुपे यांनी शेवटचा एक वार मोगल सरदारावर केला आणि त्याला ठार मारले. हा पराक्रम वाघोजी तुपे यांच्या शौर्याचा आणि स्वराज्याप्रती त्यांच्या निष्ठेचा कळस होता.

स्वराज्याचे खरे निष्ठावंत

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यनिर्मितीच्या महत्त्वाच्या काळात त्यांना साथ देणारे वाघोजी तुपे हे खऱ्या अर्थी एक निष्ठावंत सरदार होते. त्यांनी आपल्या शौर्याने, समर्पणाने आणि युद्धकौशल्याने स्वराज्याच्या स्थापनेत मोलाचे योगदान दिले. त्यांच्या या कार्यामुळे त्यांचे नाव मराठ्यांच्या इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी लिहिले गेले आहे. वाघोजी तुपे यांच्यासारख्या निष्ठावंत सरदारांमुळे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे स्वराज्याचे स्वप्न साकार झाले.