घारापुरी लेणी - समुद्रस्थित अद्वितीय शिवमंदीर

मुंबईपासून जवळच असलेले आणि रायगड जिल्ह्याच्या हद्दीत येत असलेले घारापुरी हे जगप्रसिद्ध बेट जगभरातील पर्यटकांचे आकर्षण आहे, ते येथील हिंदू शैव लेण्यांमुळे. या लेण्यांची ख्याती जगभरात इतकी प्रसिद्ध आहे की १९८७ साली या बेटास युनेस्को जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा देण्यात आला. घारापुरी येथे जाण्यासाठी मुंबई तसेच रायगड जिल्ह्यातून नौका उपलब्ध आहेत, मात्र मुंबईहून या बेटास भेट देणाऱ्यांची संख्या जास्त असल्याने नौकांची संख्याही मुबलक आहे. या लेखात आपण घारापुरी लेणींची माहिती, इतिहास, स्थापत्यकला, आणि पर्यटन यांचा सविस्तर आढावा घेऊ.

घारापुरी बेटाचे भौगोलिक स्थान आणि प्राचीनत्व

घारापुरी हे अत्यंत प्राचीन बेट आहे, इतके की इसवी सनाच्या ५व्या शतकात या लेण्या तयार करण्यास सुरुवात झाली असावी, असे अनेक संशोधकांचे मत आहे. याशिवाय, कोकणाची प्राचीन राजधानी पुरी म्हणजे घारापुरीच असावी, असे मानणारा इतिहास अभ्यासकांचा एक मोठा गट आहे. या दाव्यास येथील प्राचीन लेण्या प्रबळ पुष्टी देतात. या लेण्या घारापुरी या दोन डोंगरांनी वेढलेल्या समुद्रातील बेटावर सुमारे साठ हजार चौरस फुटात पसरल्या असून, यात हिंदू, बौद्ध, तसेच काही उपासना आणि निवासी लेण्यांचा समावेश आहे.

घारापुरी हे अरबी समुद्रात मुंबईपासून सुमारे १० किलोमीटर अंतरावर आहे. नागोठण्याची खाडी आणि मुंबई बंदराच्या जवळ असलेले हे बेट सामरिक आणि धार्मिक दृष्टिकोनातून प्राचीन काळापासून महत्त्वाचे आहे. येथील लेण्या आणि शिल्पकला यामुळे घारापुरी हे कोकणातील एक प्रमुख सांस्कृतिक केंद्र मानले जाते. घारापुरी हे प्राचीन व्यापारी मार्गांवर असलेले बेट असून, येथील लेण्या आणि पुरातन अवशेष यामुळे या बेटाचे ऐतिहासिक महत्त्व अधिक स्पष्ट होते.

घारापुरी लेणींची निर्मिती आणि राजवंश

या लेण्यांची निर्मिती कोणत्या राजवंशाने केली, हे अद्याप पूर्णपणे सिद्ध झाले नसले, तरी वाकाटक, नळ, चालुक्य, कलचुरी, त्रैकुटक, मौर्य, राष्ट्रकूट, तसेच शिलाहार या राजवंशांपैकी एका काळात या लेण्यांचे काम झाले असावे. मात्र, यापैकी बहुतांशी राजघराणी एकाच धर्माची होती आणि धर्म किंवा पंथ जरी वेगवेगळे असले, तरी तत्कालीन धार्मिक आणि पांथिक सहिष्णुतेमुळे, जर एका राजघराण्याने लेण्यांचे काम सुरू केले आणि कालांतराने ते राज्य नष्ट होऊन दुसऱ्या राजघराण्याचे प्रभुत्व त्या परिसरावर आले, तरी या लेण्यांच्या निर्मितीमध्ये ते घराणेही हातभार लावत असे. यावरून, संशोधकांनी या लेण्यांचा निर्मिती कालखंड इ.स. ४५० ते इ.स. ७५० च्या आसपास निश्चित केला आहे.

सातवाहनांनंतर वाकाटक, नळ, आणि चालुक्य या घराण्यांनी कोकणावर राज्य केले. याच काळात या परिसरावर मौर्यांचाही अंमल होता. मात्र, बदामी चालुक्य घराण्याच्या कीर्तिवर्मा याने कोकणच्या मौर्यांचा पराभव केला. या पराभवानंतरही या लेण्यांचे काम चालूच राहिले असावे. चालुक्य-गुप्त कलाशैली आणि शिलाहार कालीन स्थापत्यकला यांचा प्रभाव या लेण्यांवर स्पष्टपणे दिसून येतो. येथील शिल्पे आणि स्थापत्य यामुळे या लेण्या भारतीय कलेतील उत्कृष्ट नमुने मानल्या जातात.

घारापुरी लेणींची रचना आणि स्थापत्यकला

घारापुरी लेणी समूहात एकूण सात लेण्या आहेत. यापैकी पाच लेण्या पश्चिमेकडील टेकडीवर, तर उरलेल्या दोन पूर्वेकडे आहेत. पश्चिमेकडील लेण्यांपैकी प्रथम क्रमांकाची लेणी ही सर्वात मोठी आणि प्रसिद्ध आहे, ज्यामध्ये शिवाची विविध रूपे कोरलेली आहेत. याच लेणीमध्ये एक शिवमंदिर आहे. या शिवमंदिराच्या द्वारावरील द्वारपाल, तसेच दुसऱ्या बाजूच्या टेकडी आणि ढगांचे नक्षीकाम, आणि त्याकाळच्या स्त्रियांची केशभूषा, या स्थापत्यशैलीवर चालुक्य-गुप्त कलाशैलीचा प्रभाव दिसून येतो.

मुख्य लेणीच्या उत्तर भागातील एक गर्भगृह आणि कक्ष हे सहा खांबांच्या रांगेत विभागले गेले आहे. यात उच्च दर्जाच्या प्रतिमा आणि नक्षीकाम भिंतीवर कोरले गेले आहे, आणि यामध्ये शिवाची अर्धनारीनटेश्वर, नटराज, योगीश्वर, शिव-पार्वती, गंगाधर, अंधकासूर वध, कल्याण सुंदर, आणि रावणानुगृह इत्यादी रूपे साकारण्यात आली आहेत. याच लेणीच्या छतावर पूर्वी विविध रंगांनी नक्षीकाम केले गेले होते, मात्र ते आता नष्ट झाले आहे.

त्रिमूर्ती शिल्प

या लेण्यांमधील सर्वात प्रसिद्ध कलाकृती म्हणजे शिवाची तीन रूपे, अर्थात ब्रह्मा, विष्णू, आणि रुद्र यांचे एकत्रीकरण असलेली त्रिमूर्ती. या शिल्पात शिवाची सर्जक, पालक, आणि संहारक अशी तीन रूपे साकारण्यात आली आहेत. ही शिल्प पोर्तुगीजांच्या हल्ल्यांमधून पूर्णपणे सुटली नव्हती, मात्र पुढील काळात ब्रिटिशांनी शिल्पमहर्षी बाळाजी तालिम यांच्या मदतीने या त्रिमूर्तीची आणि इतर कलाकृतींची दुरुस्ती केली. सध्या दिसणारी शिल्प ही दुरुस्त केलेली आहे. ही १८ फूट उंच आणि २३ फूट रुंद असलेली त्रिमूर्ती भारतीय शिल्पकलेचा उत्कृष्ट नमुना आहे आणि जगभरातील पर्यटकांना आकर्षित करते.

घारापुरी लेणींची दुर्दशा आणि संवर्धन

पोर्तुगीजांच्या ताब्यात काही काळ मुंबईसह हे बेट असल्यामुळे या लेण्यांची दुर्दशा झाली. ही दुर्दशा निसर्गापेक्षा जास्त मानवनिर्मित होती. मूळातच आक्रमक आणि शिल्पभंजक प्रवृत्तीच्या पोर्तुगीजांनी या लेण्यांची तोडफोड करून नेमबाजीसाठी या कलाकृतींचा वापर केला, त्यामुळे ज्या कलाकृती तयार करण्यासाठी असंख्य हात शेकडो वर्षे राबले, त्या काही काळातच नष्ट करण्याचे अनेक प्रयत्न झाले. पोर्तुगीजांच्या काळात या बेटास एलिफंटा हे नाव मिळाले, कारण या ठिकाणी पूर्वी असलेल्या एका विशाल हत्तीच्या शिल्पामुळे. हा हत्ती ब्रिटिशांनी कालांतराने मुंबईला नेला, आणि तो सध्या डॉ. भाऊ दाजी लाड संग्रहालयात पाहायला मिळतो.

सन ११७४ साली ब्रिटिशांनी घारापुरी बेट ताब्यात घेतले. या बेटाची भौगोलिक रचना पाहता, चारही दिशांवर निरीक्षण करता येत असल्याने मुंबई बेटाच्या संरक्षणासाठी हे बेट महत्त्वाचे होते. या बेटावरून शत्रूंवर सर्व दिशांनी हल्ला करता यावा, म्हणून ब्रिटिशांनी १९०४ आणि १९१७ साली तीन प्रचंड पोलादी तोफा या बेटाच्या माथ्यावर बसवल्या आणि काही खंदक तसेच भुयारे तयार केली. याशिवाय, काही लष्करी वास्तूही बांधण्यात आल्या, ज्या आजही बेटाच्या सर्वोच्च ठिकाणी, म्हणजेच तोफांचा डोंगर (कॅनॉन हिल्स) येथे पाहायला मिळतात. स्वच्छ हवामानात या माथ्यावरून महामुंबई, न्हावा-शेवा, जेएनपीटी, करंजा, मोरा, आणि उरण यांचा चौफेर नयनरम्य नजारा दिसतो.

प्राचीन अवशेष आणि पुरातन वस्तू

घारापुरी या बेटावर लेण्यांसह इसवी सन पूर्व तिसऱ्या शतकातील एक बौद्ध स्तूप, इसवी सनाच्या चौथ्या शतकातील पश्चिमी क्षत्रपांची नाणी, आणि महिषासुरमर्दिनी, चतुर्मुखी प्रतिमा, ब्रह्मा, आणि गरुड यांची काही शिल्पे सापडली आहेत, जी या ठिकाणाचे प्राचीनत्व सिद्ध करतात. या बेटाच्या तीन बाजूंना जी बंदर गावे आहेत, ती अनुक्रमे राज बंदर, शेत बंदर, आणि मोरा बंदर अशी आहेत. यातील मोरा बंदर हे नाव प्राचीन मौर्य बंदर दर्शविते, शेत बंदर हे क्षेत्र बंदर, आणि राज बंदर या नावातच या ठिकाणाचे राजकीय महत्त्व अधोरेखित होते. याच राजबंदराच्या प्रवेशद्वारात येथील प्रसिद्ध हत्तीशिल्प सापडले होते, जे सध्या मुंबई येथील डॉ. भाऊ दाजी लाड संग्रहालयात पाहायला मिळते. नुकतेच या बेटावर सातवाहन कालीन नाणी सापडल्याने या बेटाच्या इतिहासाला नवीन दिशा मिळाली आहे.

घारापुरीचे नाव आणि इतिहास

घारापुरी बेटाचा सविस्तर परिचय करून घेतल्यावर लक्षात येते की प्राचीन काळी या बेटास अग्रहारपुरी किंवा गृहपुरी असे नाव असावे, ज्याचा कालांतराने घारापुरी या शब्दात अपभ्रंश झाला असावा. याशिवाय, या बेटास गिरीपुरी म्हटले गेल्याचे उल्लेखही सापडतात. तत्कालीन पोर्तुगीज साधनांमध्ये या बेटाला ‘पोरी’ असेही म्हटल्याचे उल्लेख आहेत. यावरून कोकणाची प्राचीन राजधानी ‘पुरी’ म्हणजे घारापुरीच असावी, असा कयास अनेक अभ्यासकांनी बांधला आहे. कदाचित कोकणाची प्राचीन राजधानी म्हणून प्रसिद्ध असलेली प्राचीन पुरी ही विविध बेटांमध्ये विभागली गेली आणि या परिसरास पुरी द्वीपसमूह असे नाव मिळाले असावे, आणि या समूहांपैकी घारापुरी अर्थात गृहपुरी हे एक बेट असावे, हे येथील वैभवशाली प्राचीन वारशामुळे स्पष्ट होते. घारापुरी बेटावर आजही अनेक पुरातन वस्तू सापडत आहेत, ज्या या परिसराची प्राचीनता सिद्ध करण्यास हातभार लावत आहेत. यापुढेही यासंदर्भात अनेक नवीन दावे निर्माण होतील आणि नवीन शोध लागतील, मात्र या बेटावरील अद्वितीय लेण्या हीच या बेटाची सर्वात मोठी ऐतिहासिक ओळख आहे, जिचे श्रेय या लेण्यांची निर्मिती करणाऱ्या अज्ञात राजवंशाला आणि त्या वंशाच्या आश्रयाखाली बहरलेल्या त्या अज्ञात कलाकारांच्या समूहाला द्यावे लागेल.

पर्यटन आणि घारापुरीला भेट

घारापुरी हे पर्यटकांसाठी एक आदर्श ठिकाण आहे, जे इतिहास, कला, आणि निसर्गसौंदर्याचा संगम आहे. मुंबईतील गेटवे ऑफ इंडिया येथून नौका आणि फेरीद्वारे घारापुरी येथे सहज पोहोचता येते. रायगड जिल्ह्यातील स्थानिक बंदरांमधूनही येथे नौका उपलब्ध आहेत, परंतु मुंबईहून येणाऱ्या पर्यटकांची संख्या जास्त असल्याने तिथून नौकांची उपलब्धता अधिक आहे. घारापुरी येथील प्रवास हा सुमारे एक तासाचा असतो, आणि हा प्रवास अरबी समुद्रातील नयनरम्य दृश्यांनी अधिक आनंददायी होतो.

पर्यटकांसाठी टिप्स

• सर्वोत्तम वेळ: ऑक्टोबर ते मार्च, कारण या काळात हवामान आल्हाददायक असते आणि पावसाळ्याचा त्रास टाळता येतो.

• काय घ्यावे: पाण्याची बाटली, कॅमेरा, सूर्यापासून संरक्षणासाठी क्रीम, आणि आरामदायी पादत्राणे, कारण लेण्यांपर्यंत चढण्यासाठी पायऱ्या चढाव्या लागतात.

• कसे पोहोचावे: मुंबईच्या गेटवे ऑफ इंडियापासून फेरी किंवा रायगड जिल्ह्यातील नागोठणे किंवा मांडवा येथून नौका घेऊन.

• प्रवेश शुल्क: भारतीय पर्यटकांसाठी सुमारे ४० रुपये आणि विदेशी पर्यटकांसाठी सुमारे ६०० रुपये (शुल्क बदलू शकते, ताज्या माहितीसाठी तपासणी करावी).

• सोबत घ्यावे लागणारे मार्गदर्शक: येथील लेण्यांचा इतिहास आणि शिल्पकला समजून घेण्यासाठी प्रशिक्षित मार्गदर्शक सोबत घेणे उचित आहे, ज्यामुळे ऐतिहासिक माहिती अधिक चांगल्या प्रकारे समजते.

घारापुरी बेटावरील अन्य आकर्षणे

• कॅनॉन हिल्स (तोफांचा डोंगर): येथून मुंबई आणि आसपासच्या परिसराचे नयनरम्य दृश्य पाहायला मिळते. ब्रिटिशकालीन तोफा आणि लष्करी वास्तू येथे पाहायला मिळतात.

• बौद्ध स्तूप: इसवी सन पूर्व तिसऱ्या शतकातील हा स्तूप बौद्ध धर्माच्या प्रभावाचे प्रतीक आहे.

• प्राचीन बंदरे: राज बंदर, शेत बंदर, आणि मोरा बंदर येथील प्राचीन अवशेष इतिहासप्रेमींसाठी आकर्षक आहेत.

• स्थानिक बाजारपेठ: घारापुरी बेटावर लेण्यांजवळील छोटी बाजारपेठ आहे, जिथे स्थानिक हस्तकला, स्मृतिचिन्हे, आणि खाद्यपदार्थ मिळतात.

घारापुरी लेणींचे सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व

घारापुरी लेणी या केवळ शिल्पकला किंवा स्थापत्यकलेपुरत्या मर्यादित नाहीत, तर त्या प्राचीन भारतीय संस्कृती, धार्मिक सहिष्णुता, आणि कलात्मक वैभवाचे प्रतीक आहेत. हिंदू आणि बौद्ध लेण्यांचा समावेश येथे आहे, ज्यामुळे तत्कालीन धार्मिक समन्वय दिसून येतो. त्रिमूर्ती शिल्प आणि शिवाची विविध रूपे यामुळे शैव परंपरेचे महत्त्व अधोरेखित होते. याशिवाय, सातवाहन, मौर्य, आणि चालुक्य यांसारख्या राजवंशांचा प्रभाव येथील शिल्पांवर आणि नाण्यांवर दिसतो, ज्यामुळे घारापुरी हे प्राचीन कोकणातील एक महत्त्वाचे केंद्र मानले जाते.

घारापुरी येथील पुरातन वस्तू, जसे की सातवाहन कालीन नाणी, पश्चिमी क्षत्रपांची नाणी, आणि बौद्ध स्तूप, यामुळे या बेटाचा इतिहास इसवी सन पूर्व तिसऱ्या शतकापासून सुरू होतो, हे स्पष्ट होते. येथील शिल्पे आणि स्थापत्य यामुळे भारतीय कलेतील चालुक्य-गुप्त शैली आणि शिलाहार कालीन प्रभाव यांचा संगम दिसतो. पोर्तुगीज आणि ब्रिटिश काळातील हस्तक्षेपामुळे या लेण्यांची काही प्रमाणात हानी झाली असली, तरी भारतीय पुरातत्त्व खात्याने (Archaeological Survey of India) या लेण्यांचे संवर्धन आणि दुरुस्ती करून त्यांचे प्राचीन वैभव टिकवले आहे.

घारापुरी लेणी हे रायगड जिल्ह्यातील एक जागतिक वारसा स्थळ आहे, जे प्राचीन शिल्पकला, स्थापत्यकला, आणि निसर्गसौंदर्याचा संगम आहे. सातवाहन, वाकाटक, चालुक्य, आणि शिलाहार यांसारख्या राजवंशांनी येथे आपला ऐतिहासिक ठेवा सोडला आहे. त्रिमूर्ती शिल्प, शिवमंदिर, आणि बौद्ध स्तूप यामुळे घारापुरी हे इतिहासप्रेमी, कलाप्रेमी, आणि निसर्गप्रेमींसाठी एक आदर्श पर्यटन स्थळ आहे. मुंबई-गोवा मार्ग आणि नौकांद्वारे घारापुरी सहज उपलब्ध आहे. या वैभवशाली बेटाला प्रत्येकाने एकदा तरी भेट द्यायलाच हवी.