संकष्टी चतुर्थीची माहिती | Sankashti Chaturthi Information in Marathi

हिंदू धर्मात गणपती बाप्पाची पूजा विशेष महत्त्वाची मानली जाते. त्यातही संकष्टी चतुर्थी ही गणेश उपासनेतील एक पवित्र आणि फलदायी तिथी मानली जाते. दर महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील चतुर्थी ही संकष्टी चतुर्थी म्हणून ओळखली जाते. ही तिथी संकटहर्त्या गणपतीच्या उपासनेसाठी अत्यंत शुभ मानली जाते.

संकष्टी चतुर्थी म्हणजे काय?

'संकष्टी' या शब्दाचा अर्थ आहे - "संकटांचा नाश करणारी". संकष्टी चतुर्थी ही भगवान गणेशाला अर्पण केलेली विशेष तिथी आहे. यामध्ये उपवास, गणेश पूजन, चंद्रदर्शन आणि नैवेद्य अर्पणाचे महत्त्व आहे. उपासक दिवसभर उपवास करतात आणि चंद्रोदय झाल्यावर गणेशपूजन करतात. त्यानंतर मोदक व इतर प्रिय पदार्थांचा नैवेद्य दाखवून उपवास सोडतात.

संकष्टी चतुर्थीची पार्श्वभूमी आणि कथा

पुराणांमधील एक प्रसिद्ध कथा संकष्टी चतुर्थीच्या महत्त्वाची प्रचिती देते.

साम नावाचा एक वाटमाऱ्या होता. तो लोकांची हत्या करीत असे, वाटमारी करीत असे. एकदा वाटमारीसाठी निघालेला साम दिवसभर कुणालाच लुटू शकला नाही. त्यामुळे त्याचा उपवास झाला. रात्री चंद्रोदयानंतर तो घरी आला आणि त्याने आपल्या मुलाचे नाव "गणेश" असे अनेक वेळा उच्चारले. जेव्हा त्याने अन्न घेतले, तेव्हा चंद्रोदय झालेला होता. यामुळे त्याच्याकडून संकष्टी चतुर्थीचे व्रत अज्ञानपूर्वक पूर्ण झाले.

मृत्यूनंतर त्याला स्वर्ग प्राप्त झाला. नंतर तो पृथ्वीवर परत जन्माला आला आणि कृतवीर्य नावाचा राजा झाला. मागील जन्मातील पापकर्मामुळे त्याला संतानसुख मिळत नव्हते. त्याने पुन्हा संकष्टी चतुर्थीचे व्रत केले, ज्यामुळे त्याच्या मनोकामना पूर्ण झाल्या.

ही कथा आपल्याला संकष्टी चतुर्थीचे महत्त्व पटवते. अज्ञानातसुद्धा या व्रताचे परिणाम इतके प्रभावी असतात, तर श्रद्धेने केलेल्या उपासनेचे महत्त्व किती असावे!

संकष्टी चतुर्थीचे धार्मिक महत्त्व

• गणपती हे संकटांचे निवारण करणारे देव मानले जातात. त्यांच्या कृपेशिवाय कोणतेही कार्य सुरू केले जात नाही.

• संकष्टी चतुर्थीच्या दिवशी गणपतीचे पूजन, व्रत, स्तोत्रपठण, मंत्रजप केल्याने सर्व अडथळे दूर होतात.

• ही तिथी आरोग्य, ऐश्वर्य, यश, समाधान आणि संतानप्राप्ती मिळवण्यासाठी अतिशय शुभ मानली जाते.

विनायकी चतुर्थी आणि संकष्टी चतुर्थी

दर महिन्याला दोन चतुर्थ्या येतात:

1. शुक्ल पक्षातील चतुर्थी – याला विनायकी चतुर्थी म्हणतात.

2. कृष्ण पक्षातील चतुर्थी – याला संकष्टी चतुर्थी म्हणतात.

संकष्टी चतुर्थीच्या दिवशी उपवास रात्री चंद्रोदयानंतर सोडतात, तर विनायकी चतुर्थीचा उपवास दुसऱ्या दिवशी सोडतात. दोन्हीही तिथी गणपतीस प्रिय आहेत, मात्र संकष्टी चतुर्थीचे महत्त्व विशेष आहे.

चंद्रदर्शनाचे महत्त्व

संकष्टी चतुर्थीच्या दिवशी चंद्रदर्शन न केले तर व्रत अपूर्ण समजले जाते. चंद्रदर्शन केल्यानंतरच गणपतीपूजन करून नैवेद्य अर्पण केला जातो. मोदक, उकडीचे मोदक, लाडू, हरभऱ्याची डाळ, नारळ यांचा नैवेद्य विशेष प्रिय आहे.

संकष्टी चतुर्थीचे व्रत कसे करावे?

1. सकाळी लवकर उठून स्नान करून संकल्प घ्यावा.

2. "संकष्टी चतुर्थी व्रताचे" संकल्पमंत्र म्हणावा.

3. दिवसभर उपवास करावा.

4. चंद्रोदयानंतर गणपतीचे पूजन करावे.

5. गणपतीला मोदक, दूर्वा, फुले अर्पण करावीत.

6. गणपती अथर्वशीर्ष, संकटनाशन स्तोत्र, गणपती आरती म्हणाव्यात.

7. नैवेद्य अर्पण करून प्रसाद ग्रहण करावा.

संकष्टी चतुर्थीचे विविध प्रकार

वर्षभरात येणाऱ्या संकष्टी चतुर्थीला विविध नावांनी ओळखले जाते. त्यापैकी काही प्रसिद्ध चतुर्थ्या:

• माघी संकष्टी चतुर्थी (तिळकुट संकष्टी)

• अंगारकी संकष्टी चतुर्थी – मंगळवारी पडणारी चतुर्थी, ही विशेष फलदायी मानली जाते.

• वैशाख संकष्टी

• आषाढ संकष्टी

संकष्टी चतुर्थी व्रताचे फायदे

वैज्ञानिक आणि अध्यात्मिक दृष्टिकोन

• संकष्टी चतुर्थीच्या दिवशी उपवास आणि रात्रभर उपासनेमुळे शरीर व मनाची शुद्धता होते.

• चंद्रदर्शन केल्यामुळे मनःशांती आणि स्थैर्य मिळते.

• रात्रभर उपासनेमुळे ध्यान-धारणा वृद्धिंगत होते, जे मानसिक आरोग्यासाठी उपयुक्त आहे.

संकष्टी चतुर्थीची दिनदर्शिका (2025 मधील काही महत्त्वाच्या तिथ्या)

(टीप: तिथी पंचांगावर अवलंबून असते.)

संकष्टी चतुर्थी ही एक पारंपरिक, धार्मिक आणि आध्यात्मिक दृष्टीने अत्यंत फलदायी तिथी आहे. गणपतीबाप्पावर श्रद्धा ठेवून या दिवशी उपवास, पूजन व प्रार्थना केली तर जीवनातील संकटे निश्चितच दूर होतात. आपल्या मनोकामना पूर्ण होण्यासाठी ही एक सोपी आणि प्रभावी साधना आहे.

गणपती बाप्पा मोरया! ????