कृषी पर्यटन व्यवसाय - एक संधी

महाराष्ट्राचे भौगोलिक स्थान, त्याची सांस्कृतिक आणि नैसर्गिक विविधता तसेच महान ऐतिहासिक वारसा यांमुळे महाराष्ट्र विविध प्रकारच्या पर्यटकांना समृद्ध पर्यटन अनुभव देत आला आहे. यातील कृषी आणि ग्रामीण पर्यटन हे पर्यटनाचे प्रकार सध्या पर्यटकांनी अग्रक्रमाने पसंत केलेले आहेत. बदलत्या परिस्थितीत पर्यटक जवळच्या अंतरावरील आणि पर्यावरणस्नेही पर्यटनाकडे जास्त आकर्षित झालेले दिसतात. या पार्श्वभूमीवर महाराष्ट्र शासनाने पर्यटन विभागाच्या माध्यमातून या पर्यटन प्रकारांच्या सबलीकरण आणि प्रचार-प्रसाराची मोहीम हाती घेतली आहे. या लेखामध्ये आपण कृषी पर्यटनाच्या संधी, त्याचे फायदे आणि महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांसाठी त्याने उघडलेल्या नव्या वाटांबद्दल सविस्तर जाणून घेऊ.

कृषी पर्यटनाचे महत्त्व

कृषी पर्यटन हे शेती आणि पर्यटन यांचा अनोखा संगम आहे. अशा प्रकारे शासनाच्या प्रयत्नांतून कृषी, ग्रामीण आणि शाश्वत पर्यटनाचा विकास करणारे महाराष्ट्र हे एकमेव राज्य आहे. कृषी पर्यटन धोरणाची अंमलबजावणी हे या अनुषंगाने महाराष्ट्र शासनाने उचललेले महत्त्वाचे पाऊल होते. या धोरणा अंतर्गत ग्रामीण अर्थकारणाचा शाश्वत विकास व्हावा, शेतकऱ्यांना पर्यायी उत्पन्नाचे साधन उपलब्ध व्हावे आणि कृषीउत्पन्नाशी संबंधित उद्योगांचा विकास होऊन विशेषतः ग्रामीण भागांतील महिलांची त्यातून प्रगती व्हावी, असे महाराष्ट्र शासनाचे ध्येय आहे. त्याचबरोबर, शहरी पर्यटकांना या धोरणामुळे शेतीची प्रत्यक्ष भेटीतून माहिती, शेतकऱ्यांच्या जीवनाचे दर्शन, ग्रामीण संस्कृतीशी ओळख असा अनुभवांचा ठेवा मिळतो. शेतीची कामे कशी चालतात याचा स्वतः अनुभव घेऊन निसर्गाशी मैत्री करण्याची संधी मिळते आणि निरामय आयुष्य जगण्याची प्रेरणा मिळते.

कृषी पर्यटनाचा पाया आणि प्रगती

‘ऍग्री टुरिझम डेव्हलपमेंट कॉर्पोरेशन’ (एटीडीसी) चे संस्थापक श्री. पांडुरंग तावरे यांच्या मते, “कृषी पर्यटन धोरणाने महाराष्ट्रात कृषी पर्यटन विकसित व्हावे यासाठी होतकरू शेतकऱ्यांना उत्तम मार्ग दाखवला आहे. शेती प्रमाणपत्राची अट शिथिल केल्यामुळे तसेच शाळांमध्ये विद्यार्थ्यांच्या कृषी-शिक्षण सहली अनिवार्य केल्यामुळे आता कृषी पर्यटनाची बाजारपेठ आणखी विस्तारणार आहे.” या धोरणाने शेतकऱ्यांना आणि ग्रामीण समुदायाला नव्या संधी उपलब्ध झाल्या आहेत.

एटीडीसीच्या अंतर्गत, श्री. पांडुरंग तावरे यांच्या देखरेखीखाली कृषी पर्यटनाचा सर्वात पहिला प्रकल्प 2005 साली बारामती तालुक्यात राबवण्यात आला. 2007 साली एटीडीसीने ‘महाराष्ट्र कृषी पर्यटन विस्तार’ योजनेअंतर्गत प्रशिक्षण आणि कौशल्य विकास कार्यक्रमांचे आयोजन केले. आज पुणे, औरंगाबाद, अमरावती, ठाणे अशा एकूण 29 जिल्ह्यांमध्ये 328 कृषी पर्यटन केंद्रे अस्तित्वात आहेत. या केंद्रांमुळे शेतकऱ्यांच्या रोजगारात 25% वाढ झाल्याचे अनुभवले गेले आहे.

पर्यटकांचा प्रतिसाद आणि आर्थिक लाभ

कृषी पर्यटन केंद्रांवर 2018, 2019 आणि 2020 साली अनुक्रमे 4.7 लाख, 5.3 लाख आणि 7.9 लाख पर्यटकांनी भेट दिली. या पर्यटक भेटींमधून शेतकऱ्यांना 55.79 कोटी रुपयांचे उत्पन्न मिळाले. इतकेच नाही, तर कृषी पर्यटनातून विशेषतः ग्रामीण भागातील 1 लाख महिला आणि तरुणांना रोजगार उपलब्ध झाला. पुणे, रायगड, सातारा अशा अनेक जिल्ह्यांमध्ये असे अनुभवायला आले की, कृषी पर्यटन केंद्रांमुळे केवळ शेतकऱ्यांच्या जीवनावरच नव्हे, तर संपूर्ण गावाच्या सामाजिक आणि आर्थिक विकासाला हातभार लागला आहे. शहरी पर्यटकांना गावातील जीवनशैली, पारंपारिक खाद्यपदार्थ, आणि शेतीच्या प्रक्रियांचा जवळून अनुभव घेता येतो, तर शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांना थेट बाजारपेठ मिळते.

ग्रामीण आणि शाश्वत पर्यटनाला चालना

ऍग्री-टुरिझमचे महत्व सांगताना पर्यटन संचालनालय, महाराष्ट्र शासनाचे संचालक, डॉ. धनंजय सावळकर म्हणाले, “ऍग्री टुरिझम ही एक उभरती संकल्पना आहे जिच्यामुळे ग्रामीण अर्थकारणावर दूरगामी आणि सकारात्मक परिणाम होतो. शेती आणि पर्यटनाच्या संगमातून केवळ रोजगार संधीच निर्माण होणार नाहीत, तर ग्रामीण भागाच्या शाश्वत विकासाला त्यामुळे चालना मिळेल.” भारतात कृषी पर्यटन हा ग्रामीण पर्यटनाचा एक भाग आहे. ग्रामीण पर्यटनात कृषी पर्यटन, सांस्कृतिक पर्यटन, निसर्ग पर्यटन, साहस पर्यटन आणि इको-पर्यटन (पर्यावरणीय पर्यटन) अशा विविध प्रकारच्या पर्यटनांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र शासन ग्रामीण पर्यटनाचा देखील हिरीरीने प्रसार करत आहे, आणि त्याचे सकारात्मक परिणाम ग्रामीण भागांत दिसू लागले आहेत.

आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मान्यता

14 व्या ‘वर्ल्ड ऍग्री टुरिझम डे’ च्या निमित्ताने पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासनातर्फे 15 व 16 मे, 2021 रोजी ‘इंटरनॅशनल कॉन्फरन्स ऑन ऍग्री-टुरिझम’ चे आयोजन करण्यात आले आहे. या दोन-दिवसीय चर्चासत्रात ऍग्री टुरिझम क्षेत्रात मोलाची कामगिरी बजावणारे देशातील आणि विदेशातील मान्यवर उपस्थिती दर्शविणार आहेत. कृषी पर्यटनाचा आणि त्यामुळे ग्रामीण भागातील महिलांची आर्थिक प्रगती आणि कृषी पर्यटनातील नवनवीन संधी हे चर्चेचे प्रमुख मुद्दे असणार आहेत. या परिषदेमुळे महाराष्ट्रातील कृषी पर्यटनाला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मान्यता मिळण्याची शक्यता आहे, ज्यामुळे या क्षेत्राचा आणखी विस्तार होईल.

कृषी पर्यटन हा महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांसाठी आणि ग्रामीण समुदायांसाठी एक वरदान ठरत आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या कृषी पर्यटन धोरणाने शेतकऱ्यांना पर्यायी उत्पन्नाचे साधन उपलब्ध करून दिले आहे, तर शहरी पर्यटकांना निसर्ग आणि ग्रामीण संस्कृतीशी जोडले जाण्याची संधी मिळाली आहे. एटीडीसी आणि श्री. पांडुरंग तावरे यांच्या प्रयत्नांमुळे महाराष्ट्रातील 29 जिल्ह्यांमध्ये 328 कृषी पर्यटन केंद्रे स्थापन झाली आहेत, ज्यांनी लाखो पर्यटकांना आकर्षित केले आणि स्थानिकांना रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून दिल्या. कृषी पर्यटन हे केवळ आर्थिक विकासाचे साधन नाही, तर ग्रामीण भागातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक वारशाला जपण्याचे आणि शाश्वत विकासाला चालना देण्याचे एक प्रभावी माध्यम आहे. महाराष्ट्रातील तरुण आणि शेतकऱ्यांनी या संधीचा लाभ घ्यावा आणि आपल्या गावांचा विकास साधावा.