जीवधन किल्ला - इतिहासाचा मूक साक्षीदार

सह्याद्रीच्या उत्तुंग रांगांमध्ये असे काही किल्ले आहेत, ज्यांनी केवळ युद्धेच पाहिली नाहीत, तर भारताच्या राजकीय आणि सांस्कृतिक इतिहासाचे साक्षीदार म्हणून आपले महत्त्व जपले आहे. किल्ले जीवधन (Jivdhan Fort) हे याच श्रेणीतील एक दुर्गरत्न! महाराष्ट्राच्या पुणे जिल्ह्यामध्ये, जुन्नर शहराच्या पश्चिमेस सुमारे सोळा मैलांवर स्थित असलेला हा किल्ला केवळ एक दुर्ग नव्हे, तर तो सातवाहन राजघराण्याने कोरलेल्या सुप्रसिद्ध नाणेघाटाचा (Naneghat) संरक्षक आहे. या किल्ल्याने निजामशाहीचा उदय आणि अस्त जवळून पाहिला आहे, तसेच मराठा साम्राज्याच्या उभारणीतही महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. आज आपण या ऐतिहासिक जीवधन किल्ल्याची संपूर्ण माहिती आणि रोमांचक इतिहास जाणून घेणार आहोत.

जीवधन किल्ल्याचे भौगोलिक आणि स्थापत्यशास्त्रीय महत्त्व

नाणेघाटाची कुस आणि स्थान

जीवधन किल्ल्याचे भौगोलिक स्थान हेच त्याचे सर्वात मोठे सामर्थ्य आहे. हा किल्ला ऐन घाटमाथ्यावर उभा आहे. याच्या कुशीतच दोन हजार वर्षांपूर्वीचा नाणेघाट आहे, जो कोकण आणि घाटमाथा यांना जोडणारा एक अत्यंत महत्त्वाचा प्राचीन व्यापारी मार्ग होता.

• व्यापारी मार्गावर नियंत्रण: नाणेघाटावर लक्ष ठेवण्यासाठी आणि व्यापारी वाहतुकीवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी जीवधनची निर्मिती झाली. यावरून असे सिद्ध होते की, हा किल्ला संरक्षणासोबतच आर्थिक आणि धोरणात्मक दृष्ट्याही महत्त्वाचा होता.

• दृष्टिक्षेपात कोंकण-घाटमाथा: जीवधनच्या माथ्यावरून पश्चिमेकडील घनदाट कोंकण प्रदेश आणि पूर्वेकडील संपूर्ण घाटप्रदेश सहजपणे पाहता येतो.

दुर्गम चढाई: 'घाटघर' ते 'सरळसोट कडा'

जीवधनची चढाई ही गिर्यारोहकांसाठी एक आव्हान असते, कारण हा किल्ला त्याच्या नैसर्गिक आणि मानवनिर्मित दुर्गमतेसाठी ओळखला जातो.

1. पायथा आणि सुरुवात: किल्ल्याच्या पायथ्याशी घाटघर नावाचे गाव आहे. येथून चढाई सुरू होते.

2. कातळात कोरलेल्या पायऱ्या: सुमारे हजार फुटांची वाट घनदाट रानातून पुढे एक चिंचोळी वळणावर घेऊन जाते. या वळणामध्ये अंदाजे पाचशे फुटी चढावर उंच, खडकात कोरलेल्या पायऱ्या आहेत.

3. राजगडसदृश कडा: सुमारे तीनशे पायऱ्या चढून गेल्यावर समोर उभा राहतो तो पन्नास फुटी सरळसोट कडा. याची तुलना काहीजण राजगडाच्या बालेकिल्ल्याच्या कड्याशी करतात. या कड्यावर कोरलेल्या खोबणींमध्ये बोटे टेकवत, छाती घाशीत अत्यंत काळजीपूर्वक वर चढावे लागते हेच जीवधनचे खरे वैशिष्ट्य आहे.

जीवधनचा इतिहास: निजामशाही आणि शहाजीराजे

निजामशाहीतील जीवधन

जीवधन किल्ल्याचा इतिहास मध्ययुगात निजामशाहीशी जोडलेला आहे. हा किल्ला कैदेचे ठिकाण म्हणून ओळखला जात होता.

• राजकीय कैदी: इ. स. १६३३-३४ मध्ये या अतिदुर्गम किल्ल्यावर मूर्तजा निजामशहा तिसरा नामक एक लहानगा निजामशाह कैदेत होता.

• शहाजीराजांचे धाडस: मराठा साम्राज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराजांचे वडील शहाजीराजे भोसले यांनी या परिस्थितीत एक धाडसी निर्णय घेतला. त्यांनी एखाद्या वादळाप्रमाणे या किल्ल्यावर अचानक धडक दिली.

शहाजी महाराजांची ऐतिहासिक कामगिरी

शहाजीराजांनी केवळ निजामशहाच्या वंशजाला कैदेतून सोडवले नाही, तर त्याला संगमनेरजवळील पेमगिरी किल्ल्यावर नेऊन 'तख्तनशीन' केले.

या घटनेचे महत्त्व:

1. स्वराज्याच्या बीजाचे रोपण: शहाजीराजांनी निजामशाही वाचवण्याचा हा प्रयत्न जरी तात्पुरता असला तरी, या कृतीतून त्यांनी आपली स्वतंत्र ओळख आणि धाडस सिद्ध केले.

2. राजकीय दूरदृष्टी: शहाजीराजांनी आदिलशाही आणि मोगल यांच्याविरुद्ध लढण्यासाठी स्थानिक शक्तीला पुन्हा उभे करण्याचा प्रयत्न केला. यातूनच पुढे शिवाजी महाराजांसाठी स्वराज्य स्थापनेची प्रेरणा मिळाली.

जीवधनवरील महत्त्वाचे अवशेष

गडावर पोहोचल्यानंतर अनेक प्राचीन अवशेष आणि स्थापत्यशैलीची उदाहरणे पाहायला मिळतात:

• अमृतमधुर पाण्याचे टाके: माथ्यावर पोहोचल्यावर लगेच लागणारे हे टाके ट्रेकर्ससाठी मोठे वरदान आहे. येथील पाण्याची चव आजही अमृततुल्य मानली जाते.

• देवीचे देऊळ: ऐन उभारावर देवीचे एक लहानसे देऊळ आहे, जे स्थानिकांच्या श्रद्धेचे प्रतीक आहे.

• प्रचंड कोठी (खडकात कोरलेली): देवीच्या जवळच खडकाच्या पोटात कोरलेली एक प्रचंड मोठी कोठी आहे. ही कोठी हडसर आणि चावंड किल्ल्यांवरील कोठ्यांसारखीच आहे आणि धान्याचा साठा करण्यासाठी वापरली जात असावी.

• कोरीव प्रवेशद्वार: गडाचे मूळ प्रवेशद्वार अतिशय सुबकपणे खडकात कोरलेले होते.

• ब्रिटिशांचा विध्वंस: दुर्दैवाने, १८२० साली ब्रिटिशांनी केलेल्या तोफांच्या भडिमारामुळे पश्चिमेकडील किल्ल्यावर चढण्याचा मूळ मार्ग आणि प्रवेशद्वार पूर्णपणे उध्वस्त झाले आहे.

किल्ले जीवधन आजही सह्याद्रीच्या इतिहासाची गाथा सांगत उभा आहे. नाणेघाटाचा रक्षक म्हणून त्याची भूमिका, शहाजी महाराजांचे धाडस आणि सातवाहन राजघराण्यापासूनचा त्याचा इतिहास त्याला एक अद्वितीय स्थान मिळवून देतो.

आज जीवधन एक लोकप्रिय ट्रेकिंग आणि ऐतिहासिक पर्यटन स्थळ बनले आहे. जुन्नरच्या ऐतिहासिक पंचक्रोशीतील (शिवनेरी, हडसर, चावंड, नाणेघाट) हा किल्ला मराठा साम्राज्याच्या जडणघडणीतील एक महत्त्वाचा दुवा आहे. या किल्ल्याला भेट देणे म्हणजे केवळ चढाई करणे नाही, तर महाराष्ट्राच्या गौरवशाली आणि संघर्षमय इतिहासाला वंदन करणे आहे.