भातवडीची लढाई

पार्श्वभूमी: मुघल, आदिलशाही आणि निजामशाहीतील तणाव

अकबरानंतर मुघल सम्राट बनलेला जहांगीर दक्षिणेकडे आपला प्रभाव वाढवण्याचा प्रयत्न करत होता. लखुजी जाधवराव मुघलांच्या बाजूने गेल्यामुळे निजामशाहीची बाजू कमकुवत झाली होती. या परिस्थितीचा फायदा घेत जहांगीरने विजापूरच्या आदिलशहाला निजामशाहीविरुद्ध भडकावले. मुघल-आदिलशाही आघाडीचा उद्देश एकच होता व तो म्हणजे निजामशाही संपवणे!

मलिक अंबरचा शह – मुत्सद्देगिरी व युद्धकौशल्य

मात्र निजामशाही सरदार मलिक अंबर एक हुशार आणि दूरदृष्टीचा मुत्सद्दी होता. त्याने गोवळकोंड्याच्या कुतुबशहाबरोबर तह करून निजामशाहीची बाजू बळकट केली. यानंतर त्याने आदिलशाहीवर हल्ला चढवत बीदरपर्यंत आक्रमण करून त्यांचा पराभव केला.

अखेर त्याने विजापूरच्या राजधानीपर्यंत मोहीम नेली, परंतु मुघलांची मदत मिळाल्यामुळे आदिलशहाने कठोर प्रतिकार केला. त्यामुळे मलिक अंबरला विजापूरचा वेढा सोडून अहमदनगरकडे माघार घ्यावी लागली.

भातवडी युद्धाची ठिणगी – ऑक्टोबर १६२४

मलिक अंबरच्या माघारीचा फायदा घेत मुघल व आदिलशाही फौजांनी त्याचा पाठलाग करत भातवडीजवळ गाठले.
ऑक्टोबर १६२४ मध्ये भातवडी येथे भीषण रणसंग्राम झाला.

या युद्धात महत्त्वाची वैशिष्ट्ये:

• मलिक अंबरने विजयी घाव घातला आणि मुघल-आदिलशाही फौजांचा निर्णायक पराभव केला.

• या लढाईत शहाजीराजे भोसले यांनी मोठा पराक्रम गाजवला.

• शहाजीराजे यांचे भाऊ शरीफजी यांनीही मोठे शौर्य दाखवले, पण त्यांना या युद्धात वीरमरण आले.

परिणाम:

• मुघल आणि आदिलशाही दोघेही माघारी परतले.

• निजामशाहीसाठी हा एक मोठा राजकीय आणि लष्करी विजय ठरला.

यशानंतर निर्माण झालेला संघर्ष – मलिक अंबर विरुद्ध शहाजी राजे

भातवडीच्या यशामुळे निजामशाही पुन्हा उभारी घेऊ शकत होती, पण दुर्दैवाने मलिक अंबर व शहाजीराजांमध्ये काही कारणांमुळे बेबनाव निर्माण झाला. त्यामुळे:

• शहाजीराजांनी निजामशाही सोडून आदिलशाहीचा आश्रय घेतला.

• मलिक अंबरने शहाजीराजांशी संघर्ष करण्याचा प्रयत्न केला, परंतु त्याला यश आले नाही.

शहाजीराजांचा उदय – आदिलशाहीतील प्रभाव

या युद्धानंतर शहाजीराजांचे विजापूर दरबारातील वर्चस्व वाढले
त्यांच्या प्रभावामुळे अनेक मराठा सरदारांना आदिलशाहीत मानाच्या जागा मिळाल्या, आणि मराठा सत्तेच्या उभारणीचा आरंभ याच टप्प्यावर झाला, असं म्हणता येईल.

भातवडीचे युद्ध हे केवळ एक सैन्य विजय नव्हता, तर त्यातून निजामशाहीची सत्ताबांधणी, मराठा नेतृत्वाचा उदय आणि दक्षिणेतील सत्तासंतुलनात झालेला मोठा बदल या सर्व गोष्टी घडल्या.
शहाजीराजे भोसले आणि मलिक अंबर या दोघांच्या पराक्रमामुळे हे युद्ध इतिहासात अजरामर ठरले आहे.