बाबा पद्मनजी : मराठीतील आद्य कादंबरीकार व उपेक्षित साहित्यसेवक

मराठी साहित्यविश्वात अनेक थोर लेखकांनी आपापली अमीट छाप सोडली आहे. मात्र, काही नावं त्यांच्या मोलाच्या योगदानास असूनही कालांतराने विस्मृतीत गेली. बाबा पद्मनजी हे त्यापैकीच एक महत्त्वाचं नाव! त्यांना मराठी भाषेतील पहिल्या कादंबरीचे लेखक म्हणून ओळखलं जातं, पण दुर्दैवाने आजही त्यांच्या कार्याची पुरेशी दखल घेतलेली दिसत नाही.

‘यमुनापर्यटन’ – मराठी कादंबरीचा शुभारंभ

१८५७ साली ‘यमुनापर्यटन’ ही कादंबरी प्रकाशित झाली आणि मराठी साहित्याच्या कादंबरीयुगाची सुरुवात झाली. ही केवळ कथा नसून एक बोधप्रद आणि सामाजिक आशय असलेली कादंबरी आहे. या कादंबरीतून त्यांनी समाजातील प्रथानुरूप विचारांना आव्हान दिलं, धर्म, स्त्रीशिक्षण, विधवा पुनर्विवाह यासारख्या विषयांवर भाष्य केलं.

‘यमुनापर्यटन’ नंतर मराठीत अनेक नामवंत कादंबरीकार उभे राहिले, पण बाबा पद्मनजी यांच्या योगदानाचे महत्त्व मात्र दुर्लक्षित राहिले.

बाबा पद्मनजी यांचा जीवनप्रवास

बाबा पद्मनजी यांचा जन्म बेळगाव येथे झाला. ते मूळचे त्वष्टा कांसार समाजाचे होते आणि त्यांच्या वडिलांचे नाव पद्मनजी माणिकजी. त्यांच्या वडिलांनी खंडाळा घाटाचे बांधकाम केले होते आणि ते एक प्रख्यात अभियंता होते.

त्यांच्या वडिलांच्या नोकरीमुळे त्यांचे कुटुंब सुरत, मुंबई, एडन अशा विविध ठिकाणी स्थलांतरित झाले. या प्रवासामुळे त्यांचे जीवन अनुभवसमृद्ध झाले आणि याचा प्रभाव त्यांच्या लेखनातही जाणवतो.

धर्मपरिवर्तन आणि ख्रिस्ती विश्वास

सुरुवातीला बाबा पद्मनजी हे हिंदू संस्कारात वाढले होते. मात्र, 'प्रभाकर' या वृत्तपत्रातून भाऊ महाजन व लोकहितवादींनी ख्रिस्ती विचारांची जी मालिका लिहिली, त्यामुळे त्यांचं ख्रिस्ती धर्माकडे आकर्षण वाढू लागलं.

शेवटी, १८५४ साली त्यांनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारला. या घटनेने त्यांचं संपूर्ण आयुष्यच बदलून गेलं. त्यांनी आपलं जीवन धार्मिक, सामाजिक आणि साहित्यिक कार्यासाठी समर्पित केलं.

शिक्षण व अध्यापन

बाबा पद्मनजी यांनी पुण्यातील फ्री चर्च मिशनच्या शाळेत शिक्षक म्हणून १६ वर्षे सेवा केली. त्यांच्या अध्यापनातही त्यांनी विचारांची निर्मिती आणि विवेक जागवण्यावर भर दिला.

'अरुणोदय' आत्मचरित्र – १९व्या शतकातील आरसा

बाबा पद्मनजी यांचे आत्मचरित्र ‘अरुणोदय’ हे केवळ एका लेखकाचे अनुभवकथन नसून १९व्या शतकातील सामाजिक स्थितीचे प्रभावी प्रतिबिंब आहे. यात त्यांनी धर्मपरिवर्तन, जातीयता, शिक्षण आणि समाजमन यावर स्पष्ट भाष्य केलं आहे.

‘अरुणोदय’ हे आत्मचरित्र मराठीतील आद्य व मौल्यवान आत्मचरित्रांपैकी एक आहे.

साहित्यिक योगदान

• ‘शब्दरत्नावली’ : १८६० मध्ये त्यांनी थॉमस कँडीच्या इंग्रजी-मराठी कोशाचा संक्षेप करून ‘शब्दरत्नावली’ तयार केली. हा कोश आजही महत्त्वाचा मानला जातो.

• त्यांनी बायबल सोसायटी व ट्रॅक्ट सोसायटी यांच्या संपादन कार्यातही सहभाग घेतला.

• १८७३ साली त्यांनी नोकरीचा राजीनामा देऊन लेखन, संपादन, आणि धार्मिक प्रचार यामध्ये पूर्णवेळ योगदान दिलं.

‘पालक’ ही दिक्षा व धार्मिक कार्य

पुण्यातील मिशनमध्ये त्यांनी 'पालक' ही दीक्षा घेतली होती. त्यानंतर त्यांनी ख्रिस्ती धर्मप्रसारासाठी वेगवेगळ्या संस्था, चर्च व सोसायट्यांमध्ये काम केलं. त्यांनी बायबलचा अनुवाद, धार्मिक पुस्तके आणि तात्त्विक विचार मांडणारी भाष्ये लिहिली.

सेवानिवृत्ती आणि शेवटचा काळ

वयाच्या ७१व्या वर्षी त्यांनी सेवानिवृत्ती घेतली. आयुष्यभर समाजप्रबोधन, शिक्षण, साहित्य आणि धर्मकार्य यासाठी त्यांनी स्वतःला झोकून दिलं.

उपेक्षित मानकरी का?

बाबा पद्मनजी यांचे योगदान अमूल्य असूनही आजही त्यांच्या नावाचा उल्लेख दुर्मीळ आहे. याला अनेक कारणं आहेत:

• त्यांनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारल्यामुळे काही समाजघटकांमध्ये त्यांच्याविषयी द्वेष पसरला.

• त्यांच्या विचारांत सामाजिक सुधारणा होती, पण ती तत्कालीन रूढीवादी समाजाला रुचली नाही.

• त्यांच्या साहित्याची प्रचार-प्रसाराची साधनं मर्यादित होती.

आज मराठी साहित्यभरारी घेत असताना, बाबा पद्मनजी यांचे विस्मरण हे खेदजनक आहे.

बाबा पद्मनजी हे मराठीतील पहिल्या कादंबरीचे लेखक, सामाजिक सुधारक, धर्मपरिवर्तक आणि एक उत्कृष्ट शिक्षक होते. त्यांनी ‘यमुनापर्यटन’सारखी अमूल्य कादंबरी दिली, ‘अरुणोदय’सारखं आत्मचरित्र लिहिलं, व धर्म आणि भाषाशास्त्रातही मोलाची भर घातली.

आज आपण त्यांना विसरतो आहोत, पण त्यांच्या योगदानाची उजळणी होणं आवश्यक आहे. त्यांच्या कार्याची दखल घेतली गेली पाहिजे, कारण कोणत्याही भाषेचा आद्य लेखक ही त्या भाषेच्या इतिहासातील अमूल्य पायरी असतो.