शिवाजी सावंत - साहित्यसृष्टीतील अजरामर लेखक

वाचनाची आवड आणि कल

वाचनाची आवड असली की आपण अनेक विषयांवर वाचतो. मात्र, प्रत्येकाची एक विशिष्ट साहित्यिक झुकाव असतो – कोणाला आत्मचरित्र वाचायला आवडते, कोणाला थरारक कथा, तर कोणाचा कल पौराणिक किंवा ऐतिहासिक कादंबऱ्यांकडे असतो. माझा कल कॉलेज जीवनापासूनच ऐतिहासिक आणि पौराणिक साहित्याकडे अधिक होता.

श्रीमानयोगी, स्वामी, मृत्युंजय, ययाती, छावा, युगंधर यांसारख्या महान साहित्यकृतींनी मला भुरळ घातली आणि या पुस्तकांचे लेखक माझे आवडते बनले. त्यामधील एक थोर लेखक म्हणजे मा. श्री शिवाजी सावंत.

शिवाजी सावंत : साहित्यिक जीवनाचा प्रवास

शिवाजी गोविंदराव सावंत यांचा जन्म 31 ऑगस्ट 1940 रोजी कोल्हापूर जिल्ह्यातील आजरा या गावात एका सामान्य शेतकरी कुटुंबात झाला. त्यांचे शिक्षण आजऱ्यातच झाले. पुढे त्यांनी कोल्हापुरात बी.ए.चे पहिले वर्ष पूर्ण करून वाणिज्य शाखेतील पदविका घेतली.

त्यांनी टायपिंग आणि शॉर्टहँड कोर्स केल्यानंतर न्यायालयात कारकून म्हणून काम सुरू केले. नंतर राजाराम हायस्कूल, कोल्हापूर येथे सुमारे 12 वर्षे शिक्षक म्हणून कार्यरत होते.

पुढे त्यांनी 1974 ते 1980 या काळात पुण्यात महाराष्ट्र शासनाच्या ‘लोकशिक्षण’ या मासिकाचे संपादन केले. 1983 साली स्वेच्छानिवृत्ती घेऊन पूर्णवेळ लेखनाला वाहून घेतले.

मृत्युंजय – एक अमर साहित्यकृती

शिवाजी सावंत यांचं नाव घेतलं की सर्वप्रथम आठवते ती त्यांची कालजयी कादंबरी – "मृत्युंजय". कर्णाच्या जीवनावर आधारित ही कादंबरी आजही वाचकांच्या हृदयात घर करून आहे. ह्या कादंबरीसाठी त्यांनी थेट कुरुक्षेत्रात जाऊन संशोधन, चिंतन आणि मनन केले. त्यामुळेच मृत्युंजय ही केवळ एक कथा न राहता, ती एक जीवंत अनुभव बनली.

छावा आणि युगंधर – ऐतिहासिक आणि पौराणिक लेखनाची शिखरं

"छावा" ही छत्रपती संभाजीराजांच्या जीवनावर आधारित ऐतिहासिक कादंबरी आहे. 800+ पानांची ही कादंबरी एकदा हातात घेतल्यावर खाली ठेववत नाही. संभाजीराजांचे पराक्रम, त्याग आणि दुःख वाचताना अंतःकरण हेलावून जाते.

"युगंधर" ही कादंबरी श्रीकृष्णाच्या जीवनावर आधारित असून, या ग्रंथातून आपल्याला कृष्णाच्या विविध रूपांचा आणि विचारसरणीचा वेध घेता येतो. राधा म्हणजे 'रा' – लाभ आणि 'धा' – मोक्ष असे अर्थ लावून सावंतांनी अध्यात्मिक गूढ उलगडलं आहे. ही एक अत्यंत सुंदर आणि गूढ पौराणिक साहित्यकृती आहे.

शिवाजी सावंत यांचे साहित्यिक योगदान

शिवाजी सावंत यांनी केवळ कादंबऱ्याच नव्हे तर व्यक्तिचित्रण, ललित लेखन, चरित्र लेखन या सगळ्या प्रकारांत उत्तुंग कामगिरी केली. त्यांची प्रमुख साहित्यकृती पुढीलप्रमाणे:

प्रसिद्ध साहित्यकृती:

• मृत्युंजय – कर्णाच्या जीवनावर आधारित पौराणिक कादंबरी

• छावा – संभाजीराजांच्या जीवनावर आधारित ऐतिहासिक कादंबरी

• युगंधर – श्रीकृष्णाच्या जीवनावर आधारित पौराणिक साहित्य

• लढत – सहकारमहर्षी विखे पाटलांचे चरित्र

• संघर्ष – कामगार नेत्याचे चरित्र

• शेलका साज, कवडसे, कांचनकण – ललित लेखसंग्रह

• मोरावळा – व्यक्तिचित्रण

राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय सन्मान

शिवाजी सावंत यांना विविध पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले, ज्यामध्ये:

• महाराष्ट्र राज्य पुरस्कार – मृत्युंजयसाठी

• न.चि. केळकर पुरस्कार

• भारतीय ज्ञानपीठाचा मूर्तिदेवी पुरस्कार

• गुजरात साहित्य अकादमी पुरस्कार – मृत्युंजयच्या गुजराती अनुवादासाठी

• पुणे विद्यापीठाचा जीवनगौरव पुरस्कार

• कोल्हापूर भूषण पुरस्कार

• बडोदा मराठी साहित्य संमेलन अध्यक्षपद (1983)

• अखिल भारतीय साहित्य संमेलनाचे उमेदवारपद (2002)

अखेरचा निरोप

18 सप्टेंबर 2002 रोजी, गोव्यात मडगाव येथे, साहित्य संमेलनाच्या प्रचारासाठी गेले असताना त्यांना अचानक हृदयविकाराचा झटका आला आणि एका अजरामर लेखकाचा जीवनप्रवास संपला.

शिवाजी सावंत हे त्या असामान्य व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक होते, ज्यांनी सामान्य परिस्थितीतून असाधारण कार्य घडवून आणलं. त्यांनी आपल्या लेखनातून इतिहास, पौराणिकता आणि चरित्रांचे समर्पक दर्शन घडवले. आज त्यांच्या स्मृतिदिनानिमित्त त्यांना मन:पूर्वक अभिवादन.