वैकुंठ चतुर्दशी सण: हरिहर भेटीचे महत्त्व, कथा आणि मोक्ष देणारी पूजा विधी

भारतीय सण-उत्सवांच्या मालेतील एक अत्यंत पवित्र आणि मोक्षदायक सण म्हणजे वैकुंठ चतुर्दशी (Vaikuntha Chaturdashi). कार्तिक महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील चतुर्दशी तिथीला हा उत्सव साजरा केला जातो. हा दिवस 'हरिहर ऐक्याचा' म्हणजे भगवान विष्णू (हरी) आणि भगवान शिव (हर) यांच्या मिलनाचा (भेट) प्रतीक मानला जातो.

चातुर्मास संपण्याच्या अगदी जवळ साजरा होणारा हा सण केवळ पूजा-अर्चेसाठीच नव्हे, तर आत्म्याला सद्गती आणि वैकुंठ प्राप्ती करून देणारा म्हणूनही ओळखला जातो. या लेखात आपण वैकुंठ चतुर्दशी चा अर्थ, तिचे महत्त्व, पौराणिक कथा आणि अचूक पूजा विधी सविस्तरपणे पाहूया.

वैकुंठ चतुर्दशी कधी असते? (Vaikuntha Chaturdashi Date)

वैकुंठ चतुर्दशी हा सण दरवर्षी कार्तिक शुक्ल पक्षाच्या चतुर्दशीला साजरा केला जातो. हा दिवस प्रबोधिनी एकादशी (देव उठणी एकादशी) नंतर आणि त्रिपुरारी पौर्णिमा (कार्तिक पौर्णिमा) च्या आदल्या दिवशी येतो.

हा दिवस चातुर्मास समाप्तीकडे निर्देश करतो, कारण भगवान विष्णू योगनिद्रेतून जागे झालेले असतात आणि ते पुन्हा सृष्टीचा कारभार स्वीकारायला सज्ज होतात.

वैकुंठ चतुर्दशीचे अनन्यसाधारण धार्मिक महत्त्व

वैकुंठ चतुर्दशीचे महत्त्व प्रामुख्याने 'हरिहर भेट' या संकल्पनेत दडलेले आहे.

१. हरिहर भेट - ऐक्याचे प्रतीक

• चातुर्मासातील कारभार: आषाढी एकादशीपासून कार्तिक एकादशीपर्यंत भगवान विष्णू चार महिने योगनिद्रेत असतात, ज्याला चातुर्मास म्हणतात. या काळात विश्वाचा कारभार भगवान शिव सांभाळतात.

• कारभार हस्तांतरण: वैकुंठ चतुर्दशीच्या दिवशी भगवान शिव, भगवान विष्णूंकडे सृष्टीचा कारभार पुन्हा सोपवतात. या दोघांच्या भेटीला 'हरिहर भेट' म्हणतात.

• पूजा विधीतील बदल: या भेटीमुळेच या दिवशी शंकराला विष्णूप्रमाणे तुळस आणि विष्णूला शिवासमान बेलपत्र अर्पण करण्याची अनोखी प्रथा आहे. (अन्यथा शंकराला बेल आणि विष्णूला तुळस वाहतात.) हे दोन्ही देव एकच आहेत, हेच या सणातून सूचित होते.

२. वैकुंठ धामचे द्वार उघडण्याचा दिवस

धार्मिक मान्यतेनुसार, या दिवशी भगवान विष्णू स्वतःच्या निवासस्थानाचे म्हणजेच वैकुंठ धामचे द्वार आपल्या भक्तांसाठी खुले करतात. जो भक्त या दिवशी मनोभावे पूजा करतो, त्याला मृत्यूनंतर मोक्ष आणि वैकुंठ प्राप्ती होते. म्हणूनच याला 'मोक्ष चतुर्दशी' असेही म्हटले जाते.

३. काशीमध्ये विशेष स्नान

या दिवशी वाराणसी (काशी) येथील मणिकर्णिका घाटावर स्नान करणे अत्यंत पवित्र मानले जाते. ब्रह्ममुहूर्तावर या घाटावर स्नान करून भगवान विश्वनाथ आणि विष्णूची पूजा केल्यास विशेष पुण्य प्राप्त होते, असे मानले जाते.

वैकुंठ चतुर्दशीची पौराणिक कथा

वैकुंठ चतुर्दशीची मुख्य कथा भगवान विष्णू आणि भगवान शिव यांच्याशी जोडलेली आहे:

पौराणिक कथेनुसार, एकदा भगवान विष्णू काशी येथे भगवान विश्वनाथांची (शिव) पूजा करण्यासाठी आले. त्यांनी एक हजार सोन्याच्या कमळांनी शिवाची पूजा करण्याचा संकल्प केला.

अभिषेक झाल्यावर, जेव्हा विष्णू पूजा करत होते, तेव्हा त्यांची भक्ती तपासण्यासाठी शिवाने त्या हजार कमळांपैकी एक कमळ अदृश्य केले.

पूजा पूर्ण करण्यासाठी एक कमळ कमी पडल्याचे विष्णूंना लक्षात आले. तेव्हा त्यांनी विचार केला की, मला 'कमलनयन' (कमळासारखे डोळे असलेला) आणि 'पुंडरीकाक्ष' (कमळाच्या समान डोळे असलेला) असे म्हटले जाते. म्हणून, त्यांनी त्या एका कमळाऐवजी आपले कमळासारखे डोळेच शिवाला अर्पण करण्याचे ठरवले आणि ते आपले नेत्र काढायला तयार झाले.

भगवान विष्णूंचे हे निस्सीम समर्पण आणि भक्ती पाहून भगवान शिव अत्यंत प्रसन्न झाले. त्यांनी विष्णूंना थांबवले आणि त्यांना सुदर्शन चक्र प्रदान केले. शिवाने विष्णूंना आशीर्वाद दिला की, आजच्या या कार्तिक चतुर्दशीच्या दिवशी जो भक्त माझी आणि तुमची एकत्र पूजा करेल, त्याला वैकुंठ प्राप्ती होईल.

तेव्हापासून या दिवसाला वैकुंठ चतुर्दशी म्हणून ओळखले जाते.

वैकुंठ चतुर्दशी पूजा विधी (Vaikuntha Chaturdashi Puja Vidhi in Marathi)

या दिवशी शिव आणि विष्णू या दोन्ही देवतांची पूजा केली जाते. पूजा विधी दोन टप्प्यांत केली जाते:

१. शिव पूजा (सकाळच्या वेळी)

• स्नान व संकल्प: सकाळी लवकर उठून स्नान करावे आणि वैकुंठ चतुर्दशी व्रताचा संकल्प करावा.

• शिवलिंग पूजा: घरातील शिवमंदिरात किंवा शिवलिंगाला जलाभिषेक करावा.

• विशेष अर्पण: या दिवशी शंकराला तुळस वाहावी (जी इतर वेळी वर्ज्य असते). बेलपत्र, धतुरा, पांढरी फुले, नैवेद्य अर्पण करावा.

• मंत्र: 'ॐ नमः शिवाय' या मंत्राचा जप करावा.

२. विष्णू पूजा (मध्यरात्री किंवा प्रदोष काळात)

• कमळ पूजन: या पूजेमध्ये १००० कमळ (प्रतीकात्मक म्हणून काही कमळे किंवा पांढरी फुले) अर्पण करण्याची विशेष प्रथा आहे.

• विशेष अर्पण: या दिवशी भगवान विष्णूंना बेलपत्र वाहावे (जे इतर वेळी विष्णूला वर्ज्य असते). यामागे हरिहर भेटीचा भाव आहे.

• षोडशोपचार पूजा: विष्णूची षोडशोपचार पूजा करावी. त्यांना चंदन, पिवळी वस्त्रे आणि पिवळी फुले अर्पण करावीत.

• नामजप: विष्णू सहस्रनाम स्तोत्र आणि शिव सहस्रनाम स्तोत्र या दोघांचे पठण करणे या दिवशी खूप महत्त्वाचे मानले जाते.

• दीपदान: या दिवशी मंदिरांमध्ये, नदीकाठी आणि घरामध्ये दीपदान करण्याची प्रथा आहे.

३. श्राद्ध आणि तर्पण (पितरांसाठी)

काही ठिकाणी या दिवशी दिवंगत पूर्वजांसाठी श्राद्ध (Shraddha) आणि तर्पण (Tarpan) विधी करण्याचीही परंपरा आहे. असे केल्याने पितरांना सद्गती मिळते आणि त्यांना वैकुंठात स्थान प्राप्त होते, अशी श्रद्धा आहे.

मोक्ष आणि ऐक्याचा संदेश

वैकुंठ चतुर्दशी सण हा भारतीय संस्कृतीने दिलेला मोक्ष प्राप्तीचा आणि हरिहर ऐक्याचा एक महान संदेश आहे. भगवान शिव आणि विष्णू यांच्यातील प्रेमाचे व सन्मानाचे प्रतीक असलेला हा दिवस, आपल्या जीवनातील सर्व दु:खे आणि पापांचा नाश करून आपल्याला अंतिम ध्येय म्हणजेच वैकुंठ धामची प्राप्ती करून देण्याची संधी देतो.

या पवित्र दिवशी आपणही दोन्ही देवतांची मनोभावे पूजा करून आपल्या जीवनातील सर्व संकटे दूर करावीत आणि मोक्षाच्या मार्गावर वाटचाल करावी.