चांगदेव उर्फ चांग वटेश्वर - एक अलौकिक तपस्वी

चांगदेव उर्फ चांग वटेश्वर हे महाराष्ट्रातील आणि हिंदू संस्कृतीतील एक महान तपस्वी, योगी आणि नाथपंथी संत होते. त्यांच्या योगसिद्धी, आध्यात्मिक सामर्थ्य, आणि तत्त्वज्ञानाने त्यांना खानदेशातील तापी नदीच्या तीरावर अलौकिक स्थान प्राप्त झाले. चांगदेव मंदिर, तत्त्वसार ग्रंथ, आणि संत ज्ञानेश्वर आणि मुक्ताबाई यांच्याशी असलेल्या नात्यामुळे त्यांची कीर्ती आजही जिवंत आहे. हा लेख चांगदेवांचा इतिहास, त्यांचे योगसामर्थ्य, संतांशी संबंध, आणि सांस्कृतिक महत्त्व याबद्दल सविस्तर माहिती देतो.

चांगदेवांचा जन्म आणि प्रारंभिक जीवन

चांगदेव यांचा जन्म खानदेशातील तापी नदीच्या तीरावर असलेल्या एदलाबादजवळील चांगदेव नावाच्या गावात झाला. खरे तर, या गावाचे मूळ नाव सुंदरपूर होते, परंतु चांगदेवांच्या तपश्चर्येमुळे आणि आध्यात्मिक सामर्थ्यामुळे या गावाचे नाव चांगदेव असे पडले. त्यांच्या जन्माची नेमकी तारीख उपलब्ध नाही, परंतु पौराणिक आख्यायिकांनुसार, ते चौदाशे वर्षे जगले असे मानले जाते. यांच्या योगसिद्धींमुळे ते मृत्यू टाळत आणि नवीन देह धारण करत असल्याचे उल्लेख प्राचीन साधनांमध्ये आढळतात.

चांगदेव हे नाथपंथी संत आणि हठयोगी होते. त्यांचे पहिले गुरु वटेश्वर होते, ज्यांना काहींच्या मते ईश्वराचे आध्यात्मिक रूप मानले जाते, तर काहींच्या मते ते मानवदेहधारी गुरु नव्हते. वटेश्वर हे नाव त्यांच्या अंतरंगातील ईश्वराच्या प्रकाशाचे प्रतीक आहे असेही म्हटले जाते. चांगदेवांनी तापी-पूर्णा नदीच्या तीरावर वनात डोळे बंद करून कठोर तपश्चर्या केली, आणि त्यांच्या चांगल्या रूपामुळे लोक त्यांना चांगदेव म्हणू लागले.

चांगदेव आणि संत ज्ञानेश्वर-मुक्ताबाई यांचा संबंध

चांगदेव यांचा संत ज्ञानेश्वर आणि मुक्ताबाई यांच्याशी असलेला संबंध हा मराठी संत साहित्यातील एक महत्त्वाचा अध्याय आहे. चांगदेव हे योगमार्गातील सिद्ध पुरुष होते, परंतु त्यांच्यात अहंकाराची भावना होती. संत ज्ञानेश्वर यांच्या अलौकिक सामर्थ्याची कीर्ती चांगदेवांच्या कानावर गेली, जेव्हा त्यांना समजले की ज्ञानेश्वरांनी रेड्याच्या तोंडून वेद बोलवले. यामुळे प्रभावित होऊन चांगदेवांनी ज्ञानेश्वरांना पत्र लिहिण्याचा निर्णय घेतला. परंतु, त्यांना ज्ञानेश्वरांना काय संबोधावे—चिरंजीव की तीर्थरूप—हा संभ्रम पडला. शेवटी, त्यांनी कोरे पत्र पाठवले.

मुक्ताबाईंची टिप्पणी आणि गुरु-शिष्य नाते

जेव्हा चांगदेवांचा शिष्य हे कोरे पत्र घेऊन आळंदीला पोहोचला, तेव्हा मुक्ताबाई यांनी ते पत्र हाती घेतले. पत्र कोरे पाहून, लहानग्या मुक्ताबाई म्हणाल्या, “चौदाशे वर्षे जगूनही चांगदेव कोराच राहिला.” या टिप्पणीने चांगदेव संतप्त झाले आणि आपल्या योगसिद्धीच्या बळावर वाघावर बसून, हाती सर्पाचा आसूड घेऊन, असंख्य शिष्यांसह ज्ञानेश्वर आणि त्यांच्या भावंडांना भेटण्यासाठी आळंदीला आले.

आळंदीला पोहोचल्यावर, ज्ञानेश्वर, निवृत्तीनाथ, सोपानदेव, आणि मुक्ताबाई एका भिंतीवर बसले होते. चांगदेवांना पाहून, ज्ञानेश्वरांनी आपल्या योगसामर्थ्याने भिंतीला “चल बये” असे सांगितले, आणि ती भिंत चालू लागली. हे दृश्य पाहून चांगदेव आश्चर्यचकित झाले, कारण त्यांना सचेतन वस्तूंवर सत्ता गाजवता येत होती, परंतु अचेतन भिंतीवर सत्ता गाजवणे त्यांच्या सामर्थ्यापलीकडे होते. यामुळे त्यांना ज्ञानेश्वर आणि त्यांच्या भावंडांचे अलौकिकत्व समजले.

यानंतर, चांगदेव ज्ञानेश्वरांना शरण गेले. ज्ञानेश्वरांनी त्यांना चांगदेव पासष्टी नावाचा ग्रंथ लिहून अद्वैत तत्त्वज्ञानाचा बोध केला. या ग्रंथात 65 ओव्या असून, त्यात आत्मजागृती, परमात्मस्वरूप, आणि जीव-ब्रह्म ऐक्य यांचे विशद दर्शन आहे. परंतु, निवृत्तीनाथांनी चांगदेवांना मुक्ताबाईंना गुरु मानण्याची आज्ञा दिली. मुक्ताबाईंनी चांगदेवांना आध्यात्मिक उपदेश दिला, आणि यामुळे माता-पुत्राचे गुरु-शिष्य नाते निर्माण झाले.

चांगदेवांचे योगसामर्थ्य आणि सिद्धी

चांगदेव हे हठयोगी आणि नाथपंथी संत होते, ज्यांनी योगसिद्धीच्या बळावर अनेक अलौकिक कृत्ये केली. पौराणिक आख्यायिकांनुसार, त्यांनी चौदाशे वर्षे जगले आणि दर शंभर वर्षांनी जुना देह टाकून नवीन देह धारण केला. यामुळे त्यांची चौदा समाधीस्थळे आणि चौदा नावे असल्याचे उल्लेख आहेत. त्यांच्या भूत सिद्धी (पंचमहाभूतांवर नियंत्रण) आणि योगसामर्थ्यामुळे त्यांना देवतुल्य मानले जायचे.

चांगदेव मंदिर, तापी-पूर्णा नदीच्या संगमावर, मुक्ताईनगर तालुक्यात असलेले एक पुरातन तीर्थक्षेत्र आहे. हे मंदिर हेमाडपंती शैलीत बांधलेले असून, चुन्याशिवाय दगड घोटून एकावर एक रचून बनवले आहे, ज्यामुळे ते अत्यंत मजबूत आहे. मंदिरात चांगदेवांची संगमरवरी मूर्ती आणि पादुका आहेत, आणि येथे दरवर्षी महाशिवरात्रीला जत्रा भरते, ज्यामध्ये हजारो भाविक दर्शनासाठी येतात.

चांगदेवांचे साहित्यिक योगदान: तत्त्वसार ग्रंथ

चांगदेव यांनी तत्त्वसार नावाचा एक महत्त्वाचा ग्रंथ लिहिला, ज्याची रचना 1312 साली हरिश्चन्द्र गडावर झाली. या ग्रंथात 404 ओव्या असून, त्यात निर्गुण भक्ती, सिद्धपंथातील योग्यांची नामावली, निर्वाण, आणि सिद्धयोग यांचे प्रतिपादन आहे. याशिवाय, त्यांनी काही अभंग, स्फुरणात्मक ओव्या, आणि पदे लिहिली, ज्यामध्ये चमत्कृतिपूर्ण कल्पना आणि शाब्दिक कसरती दिसतात. तत्त्वसार हा ग्रंथ डॉ. ह. रा. दिवेकर यांनी 1936 मध्ये अर्थनिर्णायक टीपांसह संपादित केला.

तत्त्वसार हा नाथपंथ आणि अद्वैत तत्त्वज्ञानाचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. यात “तत्त्वमसि” (तू तो आहेस) सारख्या तत्त्वांचे सखोल विवेचन आहे, जे आत्मा आणि परमात्मा यांचे ऐक्य दर्शवते. चांगदेवांचे साहित्यिक योगदान मराठी संत साहित्यात महत्त्वाचे आहे, आणि त्यांच्या ग्रंथांनी आध्यात्मिक विचारांना चालना दिली.

चांगदेवांचे समाधीस्थळ आणि सांस्कृतिक महत्त्व

चांगदेवांनी 1325 साली (काही स्रोतांनुसार 1305, शके 1227) गोदावरी नदीच्या तीरावर पुणतांबे (राहता तालुका, अहमदनगर) येथे समाधी घेतली. याबाबत काही मतभेद असले, तरी त्यांचे समाधीस्थळ चांगदेव गावात आणि पुणतांबे येथे असल्याचे मानले जाते. याशिवाय, त्यांच्या चौदा समाधीस्थळांचे उल्लेख आहेत, जे त्यांच्या योगसिद्धी आणि देहत्यागाच्या अलौकिक सामर्थ्याचे द्योतक आहेत.

खानदेशातील चांगदेव मंदिर हे हेमाडपंती शैलीचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. मंदिराच्या बांधकामात दगडांचा वापर चुन्याशिवाय केला गेला, आणि मुख्य मंडप आणि ओवऱ्यांची रचना गुरुकुल पद्धती दर्शवते. दरवर्षी महाशिवरात्रीला येथे जत्रा भरते, ज्यामध्ये डाळबट्टीचा नैवेद्य आणि रामायण-महाभारत गायन यासारख्या परंपरा पाळल्या जातात. चांगदेव हा शब्द गावोगावी ग्रामदेवतेच्या नावाने “चांग भलं” असे जयजयकार करताना वापरला जातो, जे चांगदेवांच्या लोकप्रियतेचे आणि आदराचे प्रतीक आहे.

चांगदेव आणि खानदेशातील सांस्कृतिक प्रभाव

खानदेश हा दक्षिण-उत्तरेला जोडणारा भाग असल्याने, येथे मुसलमानी आक्रमणांमुळे तेराव्या शतकानंतर नवीन धार्मिक वास्तू कमी बांधल्या गेल्या. तरीही, चांगदेव मंदिर हे खानदेशी वास्तुशैलीचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. चांगदेव यांना निकुंभ राजा गोवनचा सरदार आणि भास्कराचार्यांचे नातू असेही मानले जाते. यादव राजा सिंधन याने 1306 मध्ये चांगदेवांना जमिनी इनाम दिल्या, आणि येथे शिल्परत्नाकर सारखे वास्तुशिल्पावरील ग्रंथ शिकवले जात असल्याने नव्या वास्तुशैलीचा उगम झाला.

2025 मध्ये, चांगदेव मंदिर हे पर्यटन आणि धार्मिक स्थळ म्हणून लोकप्रिय आहे. महाशिवरात्रीच्या जत्रेत पितळी भांड्याची दुकाने, नाटकपथके, आणि नदीच्या वाळवंटातील मेळे यामुळे खानदेशातील सांस्कृतिक वैभव दिसते. याशिवाय, डिजिटल माध्यमांद्वारे चांगदेवांचे चरित्र आणि तत्त्वसार यांचा प्रसार वाढत आहे, ज्यामुळे नवीन पिढीपर्यंत त्यांचा वारसा पोहोचत आहे.

चांगदेवांचे आध्यात्मिक आणि सामाजिक योगदान

चांगदेव यांचे आध्यात्मिक आणि सामाजिक योगदान खूप महत्त्वाचे आहे:

1. आध्यात्मिक योगदान:

   • नाथपंथ: चांगदेवांनी नाथपंथाला चालना दिली आणि हठयोग आणि राजयोग यांचे संनाद घडवले.

   • तत्त्वसार: त्यांचा ग्रंथ निर्गुण भक्ती आणि अद्वैत तत्त्वज्ञान यांचे सखोल विवेचन करतो.

   • मुक्ताबाईंचे शिष्यत्व: मुक्ताबाईंना गुरु मानून त्यांनी आत्मज्ञानाची कमतरता पूर्ण केली.

2. सामाजिक योगदान:

   • जत्रा आणि परंपरा: महाशिवरात्रीची जत्रा आणि डाळबट्टीचा नैवेद्य यासारख्या परंपरांनी खानदेशातील सामाजिक एकता वाढवली.

   • सांस्कृतिक वारसा: चांगदेव मंदिर आणि तत्त्वसार यांनी खानदेशाला सांस्कृतिकदृष्ट्या समृद्ध केले.

   • लोकप्रियता: “चांग भलं” हा जयजयकार आजही गावोगावी प्रचलित आहे, जो चांगदेवांच्या प्रभावाचे द्योतक आहे.

चांगदेवांचे संवर्धन आणि जागरूकता

चांगदेवांचा आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक वारसा जपण्यासाठी खालील उपाययोजना आवश्यक आहेत:

1. शिक्षण: शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये चांगदेवांचे चरित्र, तत्त्वसार, आणि नाथपंथ यांचा समावेश करावा.

2. डिजिटल प्रसार: सोशल मीडियावर चांगदेवांचे ग्रंथ, अभंग, आणि चरित्र यांचा प्रसार करावा.

3. मंदिर संरक्षण: चांगदेव मंदिर आणि पुणतांबे येथील समाधीस्थळाचे सुशोभीकरण आणि संरक्षण करावे.

4. जत्रा आणि उत्सव: महाशिवरात्रीच्या जत्रेला प्रोत्साहन देऊन सांस्कृतिक परंपरा जपाव्या.

5. साहित्यिक संशोधन: तत्त्वसार आणि चांगदेवांचे इतर अभंग यांचे संशोधन आणि प्रकाशन करावे.

चांगदेव उर्फ चांग वटेश्वर हे महाराष्ट्रातील एक अलौकिक तपस्वी आणि नाथपंथी संत होते, ज्यांनी योगसिद्धी, तत्त्वज्ञान, आणि साहित्यिक योगदानाने खानदेशाला समृद्ध केले. तापी-पूर्णा नदीच्या तीरावर त्यांनी चौदाशे वर्षे तपश्चर्या केली, आणि संत ज्ञानेश्वर आणि मुक्ताबाई यांच्याशी असलेल्या नात्याने त्यांचे आध्यात्मिक जीवन परिपूर्ण झाले. चांगदेव पासष्टी आणि तत्त्वसार यासारख्या रचनांनी त्यांचे अद्वैत तत्त्वज्ञान आणि निर्गुण भक्ती यांचे महत्त्व अधोरेखित केले. चांगदेव मंदिर, महाशिवरात्रीची जत्रा, आणि “चांग भलं” हा जयजयकार यामुळे त्यांचा वारसा आजही जिवंत आहे. 2025 मध्ये, डिजिटल माध्यमांद्वारे चांगदेवांचे चरित्र आणि साहित्य नवीन पिढीपर्यंत पोहोचत आहे, आणि यामुळे त्यांचे आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक योगदान अजरामर राहील.