रायगड जिल्ह्यातील प्रसिद्ध पर्यटन स्थळे

रायगड जिल्हा म्हणजे महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनाऱ्यावरील एक निसर्गरम्य, ऐतिहासिक, आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या समृद्ध भाग. सह्याद्रीच्या रांगांमध्ये वसलेला हा जिल्हा निसर्गसौंदर्य, समुद्रकिनारे, ऐतिहासिक किल्ले आणि धार्मिक स्थळांनी नटलेला आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या रायगडापासून ते अलिबागच्या समुद्रकिनाऱ्यापर्यंत, या भागात पर्यटकांना मोहून टाकणारी असंख्य ठिकाणे आहेत.

चला तर मग, रायगड जिल्ह्याच्या या अनमोल पर्यटनस्थळांची सैर करूया!

१. अलिबाग – रायगड जिल्ह्याचे मुख्य ठिकाण

अलिबाग हे रायगड जिल्ह्याचे मुख्य प्रशासकीय ठिकाण असून, ते आपल्या रमणीय समुद्रकिनाऱ्यांसाठी प्रसिद्ध आहे. येथे कुलाबा जलदुर्ग, हिराकोट किल्ला, व चुंबकीय वेधशाळा ही प्रमुख आकर्षणे आहेत. कान्होजी आंग्रे यांचे समाधीस्थान येथे असून, हे ठिकाण मराठा आरमाराच्या गौरवशाली इतिहासाचे साक्षीदार आहे.

जवळची ठिकाणे:

• किहिम, नागाव, मांडवा हे सुंदर समुद्रकिनारे

• खांदेरी, उंदेरी, रेवदंडा, चौल, कोर्लई हे किल्ले

• कनकेश्वर शिवमंदिर – शंकराचे प्राचीन व कोरीव मंदिर

२. आक्षी - नागाव : निसर्गरम्य आणि शांत किनारे

अलिबाग-रेवदंडा मार्गावर वसलेले आक्षी आणि नागाव हे सुंदर आणि शांत समुद्रकिनारे आहेत. नागावमध्ये शिलाहार काळातील मराठीतील पहिला शिलालेख आढळतो. येथील दीपमाळा, भीमेश्वर व विष्णू मंदिर ऐतिहासिकदृष्ट्या खूप महत्त्वाचे आहेत.

३. उन्हेरे – उष्ण पाण्याचे नैसर्गिक कुंड

पालीजवळील उन्हेरे गावात उष्ण पाण्याची कुंडे आहेत. या कुंडांना औषधी गुणधर्म लाभले असून, अनेक लोक येथे स्नानासाठी येतात.

४. उमरठ – तानाजी मालुसरे यांचे जन्मगाव

उमरठ हे नरवीर तानाजी मालुसरे यांचे जन्मगाव आहे. येथे त्यांचे व शेलारमामांचे समाधीस्थळ आहे आणि तानाजींचा भव्य पुतळाही आहे. हे ठिकाण पोलादपूरजवळ आहे.

५. कनकेश्वर मंदिर – शिवभक्तांचे श्रद्धास्थान

श्री परशुरामाच्या हस्ते निर्माण झालेल्या कनकडोंगरीवर वसलेले हे शिवमंदिर अत्यंत सुंदर कोरीव कामासाठी प्रसिद्ध आहे. शिवलिंगावर गंगेचा अखंड प्रवाह वाहताना पाहणे ही एक अद्भुत अनुभूती आहे.

६. कर्नाळा – किल्ला आणि पक्षी अभयारण्य

पनवेलजवळील कर्नाळा हा प्राचीन डोंगरी किल्ला आहे. याच्या परिसरात महाराष्ट्रातील पहिले पक्षी अभयारण्य वसलेले आहे. ४.५ कि.मी. क्षेत्रात पसरलेल्या या अभयारण्यात १५० हून अधिक प्रकारचे पक्षी आढळतात.

विशेष – शेजारील शिरढोण हे क्रांतिवीर वासुदेव बळवंत फडके यांचे जन्मस्थान आहे.

७. खांदेरी-उंदेरी – समुद्रातले जलदुर्ग

अलिबागजवळील हे दोन जलदुर्ग प्रसिद्ध असून याठिकाणी थळपासून होडीने जाता येतात. हे किल्ले छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आरमाराचे महत्त्वाचे भाग होते.

८. घारापुरी (एलिफंटा लेणी)

मुंबईपासून फक्त ९ सागरी मैलांवर असलेल्या घारापुरी बेटावर सहाव्या शतकातील अतिशय सुंदर शैव लेणी आहेत. येथील त्रिमूर्ती शिल्प हे भारतातील शिल्पकलेचा उत्कृष्ट नमुना आहे.

९. चौल – ऐतिहासिक ठसा असलेले शहर

शिलाहार वंशाची राजधानी असलेले चौल हे शहर आजही प्राचीन मंदिरांमुळे प्रसिद्ध आहे. येथे दत्त, रामेश्वर, शीतलादेवी व हिंगुळजादेवीची मंदिरे आहेत. हिंगुळजा मंदिराजवळ कोरीव लेणी आढळतात.

१०. न्हावा शेवा – मोठ्या व्यापार बंदरांपैकी एक

पनवेलजवळ वसलेले न्हावा शेवा बंदर (JNPT) हे भारतातील सर्वात मोठ्या व्यापार बंदरांपैकी एक आहे. याच्या उभारणीमुळे रायगड जिल्ह्याच्या औद्योगिक व व्यापारिक मूल्याला चालना मिळाली आहे.

११. पाली – बल्लाळेश्वर गणपतीचे स्थान

पाली हे अष्टविनायकांपैकी एक असलेल्या श्री बल्लाळेश्वर गणपतीचे स्वयंभू स्थान आहे. येथे चिमाजीअप्पांनी अर्पण केलेली प्रचंड घंटा आहे. जवळच सुधागड किल्ला व उन्हेरेचे गरम पाण्याचे झरे आहेत.

१२. पाले – बौद्ध संस्कृतीचे प्रतिक

महाडजवळील डोंगरात कोरलेल्या २९ बौद्ध लेण्या आजही पर्यटकांना बौद्ध स्थापत्यकलेची झलक दाखवतात.

१३. महड – वरदविनायकाचे स्वयंभू स्थान

अष्टविनायकांपैकी एक, श्री वरदविनायक मंदिर महड येथे आहे.

१४. माथेरान – निसर्गाचा वरदहस्त

सह्याद्रीच्या घाटात ८०० मीटर उंचीवर वसलेले माथेरान हे थंड हवामानाचे रमणीय ठिकाण आहे. येथे ३० हून अधिक व्ह्यू पॉइंट्स आहेत. पर्यटकांना खास आकर्षण असलेली नेरळ ते माथेरान लोहमार्गाची छोटी ट्रेन देखील प्रसिद्ध आहे.

१५. मुरुड-जंजिरा – अभेद्य जलदुर्ग

मुरुड गावाजवळील जंजिरा हा किल्ला म्हणजे अरबी समुद्रात उभा असलेला अभेद्य जलदुर्ग आहे. सिद्दींच्या ताब्यातील हा किल्ला कधीही इतर शासकांच्या ताब्यात आला नाही, यामुळे तो अजिंक्य मानला जातो.

१६. रायगड – स्वराज्याची राजधानी

रायगड किल्ला म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्याचे प्रमुख केंद्र. १६७४ साली याच गडावर महाराजांचा राज्याभिषेक झाला. येथे शिवाजी महाराजांची समाधी, राजवाडा, गंगासागर तलाव, टकमक टोक आणि जिजाऊंचे समाधीस्थळ पाचाड येथे आहे.

१७. शिवथर घळ – समर्थ रामदासांचे साधनास्थळ

वरंधा घाटात वसलेली शिवथर घळ म्हणजे समर्थ रामदास स्वामींचे तपोभूमी. येथे त्यांनी दासबोध लिहिला. निसर्गाच्या कुशीत असलेले हे स्थान प्रत्येक रामभक्ताने अवश्य पाहावे असेच आहे.

१८. हरिहरेश्वर – दक्षिण काशी

श्रीवर्धनजवळील हरिहरेश्वर हे एक प्रसिद्ध धार्मिक स्थान आहे. येथे गायत्री आणि सावित्री नद्यांचा संगम असून, हे स्थान अगस्ती ऋषींच्या तपश्चर्येसाठी प्रसिद्ध आहे.

१९. श्रीवर्धन – पेशव्यांचे मूळ गाव

श्रीवर्धन हे पेशव्यांचे मूळ गाव असून, येथे पेशवे स्मारक, सोमजाई देवीचे मंदिर आणि सुंदर समुद्रकिनारा आहे.

रायगड जिल्हा म्हणजे निसर्ग, इतिहास, धर्म आणि संस्कृती यांचा अद्वितीय संगम आहे. एकाच जिल्ह्यात आपण समुद्रकिनारे, गड-किल्ले, प्राचीन मंदिरे, धार्मिक तीर्थक्षेत्रे आणि जंगलसंपदा अनुभवू शकतो. पर्यटकांनी आपल्या पुढच्या सहलीसाठी रायगड जिल्हा निश्चितच यादीत ठेवावा.