गौरी पूजन सणाची माहिती

भारतीय सण-उत्सवांमध्ये भाद्रपद महिना विशेष महत्त्वाचा मानला जातो. गणेशचतुर्थीच्या आगमनाने सुरु झालेल्या सणाच्या उत्सवात काही दिवसांतच एक अत्यंत मंगल, सौंदर्यपूर्ण आणि श्रद्धेने भारलेला सण साजरा केला जातो – तो म्हणजे गौरी पूजन. हा सण विशेषतः महाराष्ट्र, कोकण, कर्नाटक, तामिळनाडू व आंध्रप्रदेशात मोठ्या श्रद्धेने साजरा केला जातो.

गौरी पूजनाची पार्श्वभूमी

गणपती बाप्पाच्या आगमनानंतर दोन-तीन दिवसांनी गौरी माता घरात येतात. हिंदू धर्मानुसार गौरी म्हणजे माता पार्वतीचे रूप. त्या लक्ष्मीच्या रूपात समृद्धी देणाऱ्या, दुर्गेच्या रूपात संकटांपासून वाचवणाऱ्या आणि पार्वतीच्या रूपात सौंदर्य व सौभाग्य देणाऱ्या देवी मानल्या जातात.

गौरी पूजनाची परंपरा प्राचीन आहे. राक्षसांच्या त्रासामुळे भयभीत झालेल्या स्त्रियांनी गौरी देवीला प्रार्थना केली की त्यांना अक्षय सौभाग्य आणि रक्षण लाभावे. गौरीने त्यांना अभयदान दिले आणि राक्षसांचा नाश केला. तेव्हापासून सौभाग्य व समृद्धीसाठी गौरी पूजन साजरे केले जाते.

पूजनाची वेळ आणि तिथी

गौरी पूजन हा सण भाद्रपद शुद्ध तृतीया ते पंचमी दरम्यान साजरा होतो. अनुराधा नक्षत्रावर गौरी आगमन, ज्येष्ठा नक्षत्रावर पूजन व जेवण, आणि मूळ नक्षत्रावर विसर्जन होते.

या दरम्यान घरात अत्यंत पवित्र व प्रसन्न वातावरण असते. घराघरांत गौरींचे स्वागत रांगोळी, तोरणे, सजावट, फुलांची आरास, हळदीकुंकू आणि पक्वान्नांनी केले जाते.

गौरी आगमन – समृद्धीच्या पावलांनी

गौरी येतात त्या दिवशी घराच्या अंगणात सडा रांगोळी घालून त्यांच्या पावलांचे चिन्ह दारापासून घरात उमटवले जाते. या पावलांचा अर्थ असा की देवीचे पवित्र चरण आता आपल्या घरात आले आहेत. त्यांच्यामुळे घरातील कोपरा-कोपरा समृद्धीने भरून निघो, अशी स्त्रियांची भावना असते.

गौरीचे रूप विविध ठिकाणी वेगवेगळे असते –

• धातूच्या मूर्ती,

• मृत्तिका (माती) मूर्ती,

• खड्याच्या किंवा तेरड्याच्या जुड्या (विशेषतः कोकणात),

• तर काही ठिकाणी फक्त मुखवटे बसवले जातात.

पूजनाची परंपरा आणि विधी

गौरी पूजनामध्ये स्त्रिया विशेषतः नटूनथटून देवीला समर्पित अर्पण करतात. सांगत्या (मंगळसूत्र), वस्त्र, अलंकार, बांगड्या, कुंकू, फुले, हार, सुपाऱ्या, नारळ, फळे व पक्वान्न अर्पण केले जातात.

त्यानंतर स्त्रिया हळदी-कुंकवाच्या कार्यक्रमात एकमेकींना गौरीचे दर्शन घडवतात, सौभाग्यवतीच्या रूपात ओवाळतात, व एकमेकींना सौभाग्याच्या वस्तू भेट देतात. याला “ओटी भरणे” असे म्हणतात.

या दिवशी पारंपरिक गोडधोड जेवण (उदा. पुरणपोळी, मोदक, खीर, वरण-भात इ.) गौरीला नैवेद्य म्हणून दाखवले जाते. काही घरांमध्ये फक्त स्त्रियांनाच या जेवणाचा मान असतो.

धार्मिक व सांस्कृतिक महत्त्व

गौरी पूजन हे स्त्रियांच्या सौभाग्य, सुसंस्कार, नातेसंबंध, व कुटुंबप्रेमाचे प्रतीक आहे. ही देवी मुली, सून, आई व सासू अशा प्रत्येक स्त्रीच्या आयुष्यातील एक प्रेरणा ठरते. या पूजनामुळे स्त्रियांना सामाजिक एकोप्याची भावना लाभते.

गौरी देवी ही स्त्री शक्तीचे मूर्त रूप मानली जाते. तिच्या पूजनामुळे मानसिक शांतता, आर्थिक स्थैर्य, कुटुंबात एकोपा आणि आरोग्य लाभते असा दृढ विश्वास आहे.

प्रादेशिक वैशिष्ट्ये

महाराष्ट्र आणि कोकण:

गौरी पूजन हे गणपती उत्सवाचा अविभाज्य भाग मानले जाते. अनेक घरांत गौरीगणपतीचे एकत्र पूजन केले जाते. कोकणातील घरांमध्ये गौरींबरोबर श्री गणपतीही पाहुणे म्हणून येतात.

कर्नाटक आणि दक्षिण भारत:

दक्षिण भारतात विशेषतः गौरी हब्बा या नावाने साजरा केला जातो. महिला देवीची मूर्ती बसवून आरती करतात आणि “गौरी हब्बा प्रसाद” वाटतात.

उत्तर भारत:

उत्तर भारतात काही भागांत कार्तिक शुद्ध एकादशी ते पौर्णिमा दरम्यान गौरी उत्सव साजरा केला जातो. येथे गौरी म्हणजे दुर्गामातेचा सौम्य रूप मानले जाते.

समाजातील भूमिका

गौरी पूजनाच्या निमित्ताने स्त्रिया एकत्र येऊन पारंपरिक गाणी, ओव्या, भजनं, अभंग गातात. या निमित्ताने घरात सांस्कृतिक कार्यक्रम, भोजनाचे आयोजन, बालगोपाळांसाठी खेळ भरवले जातात. यामुळे पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या परंपरांना नवीन उर्जा मिळते.

गौरी पूजन आणि आधुनिक काळ

आजच्या आधुनिक युगातही गौरी पूजनाचे महत्त्व टिकून आहे. शहरांतील अपार्टमेंट संस्कृतीमध्येही स्त्रिया सामूहिक गौरी पूजनाचे आयोजन करतात. यामधून समूह भावना, महिलांच्या नेतृत्व गुणांचे विकास, आणि कुटुंब संस्कृतीचा प्रसार होतो.

गौरी पूजन हा सण म्हणजे केवळ एक धार्मिक विधी नसून, स्त्रीशक्ती, सौंदर्य, समृद्धी आणि संस्कृती यांचे मिलन आहे. गणपती बाप्पाच्या स्वागतानंतर गौरीच्या आगमनामुळे घरामध्ये एक वेगळीच सकारात्मक ऊर्जा निर्माण होते. सौंदर्य, भक्ती आणि परंपरेचा संगम असलेला हा उत्सव वर्षानुवर्षे आपल्याला एकत्र बांधून ठेवतो.