हरितालिका तृतीया सणाची माहिती

भारतीय संस्कृतीतील स्त्री-शक्तीच्या भक्तिभावाचा आणि श्रद्धेचा सर्वोच्च प्रतीकात्मक सण म्हणजे हरितालिका तृतीया. भाद्रपद शुद्ध तृतीया या दिवशी साजरा होणारा हा व्रत-पूजनाचा विशेष दिवस स्त्रियांसाठी अतिशय महत्त्वाचा मानला जातो. ‘मनाजोगता पती लाभावा’ यासाठी कुमारिका आणि विवाहित स्त्रिया उपवास, जागरण व शिव-पार्वती पूजन करतात.

या लेखात आपण हरितालिका तृतीयेविषयी पौराणिक कथा, सणाच्या परंपरा, पूजन विधी, धार्मिक महत्त्व आणि आजच्या काळातील आधुनिक दृष्टिकोन यांचा सविस्तर आढावा घेणार आहोत.

हरितालिका तृतीयेचा पौराणिक संदर्भ

“मनातला किंवा मनाजोगता पुरुष आपल्याला पती म्हणून लाभावा यासाठी कुमारिका शिवशंकराच्या पिंडीची पूजा करतात, उपवास करतात. तो हा हरितालिकेचा दिवस.”

भाद्रपद शुद्ध तृतीया ही तिथी हिंदू पंचांगानुसार अतिशय पुण्यप्रद मानली जाते. या दिवशी पार्वतीदेवीने घोर तपश्चर्या करून भगवान शिवशंकरांना पती म्हणून प्राप्त केले. याच घटनांवर आधारित ही पूजा आजही हजारो वर्षांपासून श्रद्धेने साजरी केली जाते.

हरितालिका तृतीयेची पौराणिक कथा

हिमालयराजाची कन्या गौरी (पार्वती) ही उपवर झाल्यानंतर तिला मनोमन शिवशंकरांसोबत विवाह करण्याची इच्छा होती. तिने कठोर तपश्चर्या सुरू केली, परंतु शिव अजूनही प्रसन्न होईना. दरम्यान, श्रीविष्णूंनी तिच्याशी विवाह करण्यासाठी मागणी घातली आणि तिचे वडील हिमालयराज आनंदाने या मागणीस तयार झाले.

गौरीला हे स्वीकार्य नव्हते. ती आपल्या जिवलग सखीला घेऊन घर सोडून जंगलात एक गुहेत जाऊन राहिली. तिथे तिने वाळूचे शिवलिंग स्थापन करून उपवास व जागरण करत शिवाची आराधना सुरू ठेवली. तिची प्रामाणिक भक्ती पाहून शिव कैलासावरून उतरून तिच्या तपोभूमीवर आले आणि विवाहासाठी होकार दिला.

हा दिवसच पुढे हरितालिका तृतीया म्हणून साजरा केला जातो.

"हरितालिका" हे नाव कसे पडले?

"हरितालिका" हा शब्द ‘हरित’ + ‘आलिका’ या दोन शब्दांपासून बनलेला आहे.

• ‘हरित’ म्हणजे हिरवे, निसर्गसंपन्न.

• ‘आलिका’ म्हणजे सखी किंवा मैत्रीण.

गौरीने जिच्यासोबत घर सोडले, ती मैत्रीण तिची साथ सोडत नाही म्हणून तिला हरितालिका असे नाव दिले गेले. काही पुराणांनुसार हिमालयाच्या उत्तर दिशेला असणाऱ्या गौर पर्वताजवळ हरताल नावाचे असंख्य वृक्ष आहेत, त्याच ठिकाणी गौरीने शिवाची उपासना केली. त्यामुळेही ‘हरितालिका’ हे नाव प्रचलित झाले असे मानले जाते.

हरितालिका व्रताची पूजन पद्धत

हरितालिका तृतीयेला कुमारिका तसेच विवाहित स्त्रिया व्रत ठेवतात. या दिवशीच्या पूजन विधीमध्ये खालील गोष्टींचा समावेश होतो:

1. निर्जल उपवास

• या दिवशी स्त्रिया अन्न, पाणी आणि फळे न घेता उपवास करतात. याला निर्जल व्रत म्हणतात.

• फक्त भक्ती आणि श्रद्धेने दिवसभर उपवास केला जातो.

2. वाळूचे शिव-पार्वतीचे रूप बनविणे

• वाळू किंवा मातीपासून शिव-पार्वतीची मूर्ती तयार केली जाते.

• त्यांचे विवाह रूपात पूजन केले जाते.

3. पूजन साहित्य

• दुर्वा, बिल्वपत्र, फुले, हळद-कुंकू, सुपारी, नारळ, नवीन वस्त्र, मिठाई इत्यादी.

4. व्रत कथा वाचन

• हरितालिका तृतीयाची पौराणिक कथा सामूहिकरित्या किंवा घरी वाचली जाते.

• काही ठिकाणी हरितालिका व्रतकथेचे पारायणही केले जाते.

5. रात्री जागरण

• या रात्री जागरण करून शिव-पार्वतीचे भजन, स्तोत्र व गाणी म्हणण्याची परंपरा आहे.

विवाहित स्त्रियांसाठीचे महत्त्व

हरितालिका व्रत हे विवाहित स्त्रियांसाठी सौभाग्यवर्धक व्रत मानले जाते. यामुळे पतीचे आरोग्य, दीर्घायुष्य, सुख-समृद्धी आणि घरात सौख्य लाभते, अशी श्रद्धा आहे. पार्वतीने आपल्या दृढ संकल्प, तपश्चर्या व भक्तीने शिवशंकरांना पती म्हणून मिळवले, त्याचप्रमाणे आपल्या पतीचे जीवन हे यशस्वी व सुखमय राहावे म्हणून स्त्रिया हे व्रत करतात.

कुमारिकांसाठीचे महत्त्व

अविवाहित मुली (कुमारिका) हे व्रत करताना मनाजोगता पती मिळावा यासाठी प्रार्थना करतात. पार्वतीच्या आदर्शावर आधारित हे व्रत, कुमारिकांना पती निवडीत सजगता, संयम, भक्ती आणि श्रद्धेचा आदर्श घालून देतो.

महाराष्ट्रातील प्रचलन व वैशिष्ट्ये

महाराष्ट्रात, विशेषतः कोकण, पुणे, कोल्हापूर, विदर्भ आणि मराठवाडा भागात हरितालिका तृतीया मोठ्या भक्तिभावाने साजरी केली जाते. स्त्रिया पारंपरिक नऊवारी नेसून, शिव-पार्वतीच्या मूर्तींना अलंकार घालून, आकर्षक रांगोळ्या काढून पूजा करतात.

हरितालिकेच्या दिवशी कशी सजावट केली जाते?

• घरात पारंपरिक तोरणे, फुलांनी सजवलेले मंडप तयार केले जातात.

• पूजेच्या ठिकाणी वाळूच्या मूर्ती ठेवून त्याभोवती दीपमाळा लावली जाते.

• स्त्रिया नटूनथटून पारंपरिक दागिन्यांनी साजशृंगार करतात.

हरितालिका व्रताचे आध्यात्मिक महत्त्व

• तप, संयम, श्रद्धा, भक्ती, मनशुद्धी यांचे महत्त्व पटवून देणारा सण.

• आपल्या इच्छांप्रती प्रामाणिक राहण्याचे व आत्मविश्वास बाळगण्याचे प्रेरणास्थान.

• विवेक, संयम आणि विश्वास यांचे प्रतीक म्हणजे पार्वतीचे व्रत.

आधुनिक काळातील संदर्भ

आजही, अनेक आधुनिक शिक्षित महिलाही हरितालिका व्रत परंपरागत पद्धतीने पाळतात. यामागे केवळ धार्मिक नव्हे, तर भावनिक व मानसिक शांती यांचा भागही आहे. सामाजिक एकत्रिततेला चालना देणारा, स्त्री-पुरुष नात्याचे सौंदर्य अधोरेखित करणारा सण म्हणून याचे स्थान आहे.

हरितालिका तृतीया म्हणजे स्त्रीच्या भक्ती, निष्ठा व आत्मबलाचे प्रतीक. देवी पार्वतीने आपल्या प्रेमाला व तपाला जेव्हढे श्रेष्ठ मानले, तेव्हढेच आपणही आपल्या आयुष्यातील नात्यांना आदराने आणि श्रद्धेने जपले पाहिजे.

हा सण म्हणजे पारंपरिक श्रद्धेचे आणि आधुनिक स्त्रीशक्तीच्या आत्मभानाचे सुंदर संमेलन आहे. आपणही हरितालिकेच्या दिवशी शिव-पार्वतीची भक्तिभावाने पूजा करून आपल्या जीवनात सौख्य, शांती व समृद्धी नक्कीच आणू शकतो.