त्रिपुरारी पौर्णिमा: अंधारावर प्रकाशाचा आणि असत्यावर सत्याचा विजय

भारतीय संस्कृतीत सण-उत्सवांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. प्रत्येक सण एक विशिष्ट संदेश घेऊन येतो आणि आपल्या जीवनात आनंद, उत्साह व चैतन्य भरतो. असाच एक महत्त्वाचा आणि अत्यंत पवित्र सण म्हणजे त्रिपुरारी पौर्णिमा (Tripurari Purnima) होय. कार्तिक महिन्यात (Kartik Month) येणाऱ्या या पौर्णिमेला 'त्रिपुरी पौर्णिमा' किंवा 'देव दिवाळी' असेही म्हणतात. दिवाळीचा (Diwali) हा उत्तरार्ध आहे, जो भगवान शंकराच्या (Lord Shiva) पराक्रमाची गाथा सांगतो.

आपण या लेखात त्रिपुरारी पौर्णिमेची कथा, तिचे महत्त्व, पूजा विधी आणि या दिवसाचे इतर धार्मिक पैलू सविस्तरपणे जाणून घेणार आहोत.

त्रिपुरारी पौर्णिमा म्हणजे काय?

कार्तिक महिन्याच्या शुद्ध पक्षात येणाऱ्या पौर्णिमेला कार्तिक पौर्णिमा असे म्हणतात. ही पौर्णिमा हिंदू धर्मात अत्यंत पवित्र मानली जाते, कारण या दिवशी काही महत्त्वपूर्ण धार्मिक घटना घडल्या आहेत. या पौर्णिमेला 'त्रिपुरारी पौर्णिमा' हे नाव मिळण्यामागे एक रोचक आणि पौराणिक कथा आहे, जी भगवान शंकराच्या विजयाशी जोडलेली आहे.

हा दिवस केवळ धार्मिक विधींपुरता मर्यादित नसून, तो सत्य आणि धर्माचा असत्यावर विजय दर्शवणारा एक मोठा आनंदोत्सव आहे. त्यामुळे या दिवशी सर्वत्र दिव्यांची रोषणाई करून हा 'प्रकाशोत्सव' साजरा केला जातो.

पौराणिक कथा: त्रिपुरारी पौर्णिमेची गोष्ट

त्रिपुरारी पौर्णिमा साजरी करण्यामागे त्रिपुरासुर नावाच्या राक्षसाच्या (Tripurasura) वधाची प्रमुख कथा आहे.

त्रिपुरासुर आणि त्याचे वरदान

तारकासुर नावाच्या राक्षसाला तारकाक्ष, कमलाक्ष आणि विद्युन्माली असे तीन पुत्र होते. आपल्या वडिलांच्या मृत्यूनंतर या तिघांनी कठोर तपश्चर्या करून ब्रह्मदेवांना (Brahma Dev) प्रसन्न करून घेतले. त्यांना अमरत्व मिळू शकत नव्हते, म्हणून त्यांनी एक अत्यंत विचित्र वरदान मागितले. त्यांनी ब्रह्मदेवाकडे सोने, चांदी आणि लोखंडाची अशी तीन अभेद्य आणि आकाशसंचारी 'पुरे' (नगरे) मागितली. त्यांना वरदान मिळाले की, ही तिन्ही पुरे हजारो वर्षे आकाशात फिरतील आणि जेव्हा ती एका विशिष्ट 'अभिजित नक्षत्रात' एका रेषेत येतील, तेव्हाच एकाच बाणाने त्यांचा नाश करता येईल.

त्रिपुरासुराचा अत्याचार

हे वरदान मिळाल्यानंतर हे तिघे 'त्रिपुरासुर' या नावाने ओळखले जाऊ लागले. वरदानाच्या गर्वाने उन्मत्त होऊन त्यांनी तिन्ही लोकांत (स्वर्ग, पृथ्वी, पाताळ) मोठे अत्याचार सुरू केले. त्यांच्या त्रासाने देव, मनुष्य आणि ऋषीमुनी त्रस्त झाले. तेव्हा सर्व देवतांनी एकत्र येऊन भगवान शंकराला त्रिपुरासुराच्या अत्याचारातून मुक्ती देण्यासाठी प्रार्थना केली.

शंकराचा 'त्रिपुर विजय'

देवांच्या प्रार्थनेनंतर भगवान शंकराने त्रिपुरासुराचा वध करण्याचा संकल्प केला. शंकराने एका दिव्य रथाची निर्मिती केली. विष्णू या रथाचा सारथी बनले, तर सूर्य-चंद्र रथाची चाके आणि मेरु पर्वत धनुष्य बनला. ज्यावेळी कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी, प्रदोषकाळात (सूर्यास्तानंतरचा काळ) ती तिन्ही पुरे आकाशात एका रेषेत आली, तेव्हा भगवान शंकराने एकाच बाणाने त्या तीनही अभेद्य पुरांना जाळून टाकले आणि त्रिपुरासुराचा वध केला.

या विजयामुळे भगवान शंकराला 'त्रिपुरारी' (Tripurari - त्रिपुरेचा शत्रू/नाश करणारा) असे नाव मिळाले. त्रिपुरासुराच्या अंतामुळे सर्व देवांना आनंद झाला आणि त्यांनी स्वर्गात व पृथ्वीवर दीप प्रज्वलित करून हा आनंदोत्सव साजरा केला. ही घटना कार्तिक पौर्णिमेला घडल्यामुळे या पौर्णिमेला 'त्रिपुरारी पौर्णिमा' किंवा 'देव दिवाळी' असे नाव मिळाले.

त्रिपुरारी पौर्णिमेचे महत्त्व

हिंदू धर्मात त्रिपुरारी पौर्णिमेला केवळ पौराणिक कथेमुळेच नाही, तर अनेक धार्मिक कारणांमुळे विशेष महत्त्व आहे.

१. दीपदान आणि प्रकाशोत्सव

या पौर्णिमेचा सर्वात महत्त्वाचा विधी म्हणजे दीपदान (Deepdaan) होय. शिवाच्या विजयाच्या आनंदात देवांनी जसा दीपोत्सव साजरा केला, तसाच आनंदोत्सव आजही साजरा केला जातो. शिवमंदिरांमध्ये त्रिपुर वात (७५० किंवा अधिक दोरवाती एकत्र करून केलेली वात) लावली जाते. घरोघरी, अंगणात, नदी-तलावांच्या किनाऱ्यांवर आणि दीपमाळांवर दिवे लावले जातात. यामुळे जीवनातील अंधकार दूर होतो आणि ज्ञानाचा प्रकाश पसरतो अशी श्रद्धा आहे.

२. पवित्र नद्यांमध्ये स्नान (गंगा स्नान)

कार्तिक पौर्णिमेला पवित्र नदीत स्नान करणे अत्यंत पुण्यकारक मानले जाते. या दिवशी गंगा, गोदावरी किंवा इतर पवित्र नद्यांमध्ये स्नान केल्याने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते, असे म्हटले जाते. काशी (वाराणसी) येथे या दिवशी 'देव दिवाळी' मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते. काशीचे घाट हजारो दिव्यांनी उजळून निघतात आणि लोक गंगा नदीत दीपदान करतात.

३. तुळशी विवाह समाप्ती

आषाढी एकादशीपासून सुरू झालेल्या चातुर्मासाची समाप्ती याच पौर्णिमेला होते. देवउठनी एकादशीला (Tulsi Vivah) तुळशी विवाह समारंभ सुरू होतात आणि त्यांची समाप्ती याच त्रिपुरारी पौर्णिमेला होते. या दिवशी तुळशी आणि विष्णूची (शालिग्राम रूपात) पूजा करण्याची परंपरा आहे.

४. कार्तिक स्वामींचे दर्शन

कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी अनेक ठिकाणी भगवान शंकराचे पुत्र कार्तिकेय स्वामी (Kartikeya Swamy) यांचे दर्शन घेतले जाते. दक्षिण भारतात कार्तिकेय (मुरुगन) स्वामींना मोठे महत्त्व आहे.

५. शीख आणि जैन धर्मात महत्त्व

• शीख धर्म: शीख धर्माचे संस्थापक गुरु नानकदेव (Guru Nanakdev) यांची जयंती याच पौर्णिमेला साजरी केली जाते. त्यामुळे या दिवसाला शीख धर्मातही विशेष महत्त्व आहे.

• जैन धर्म: जैन धर्माचे २४ वे तीर्थंकर भगवान महावीर यांनी याच दिवशी पावापुरी येथे निर्वाण प्राप्त केले होते, त्यामुळे जैन धर्मीय लोकांसाठीही हा दिवस पवित्र आहे.

त्रिपुरारी पौर्णिमा: पूजा विधी (Puja Vidhi)

त्रिपुरारी पौर्णिमेच्या दिवशी खालीलप्रमाणे धार्मिक विधी केले जातात:

1. पवित्र स्नान: सूर्योदयापूर्वी उठून पवित्र नदी, तलाव किंवा घरीच गंगेचे पाणी मिसळून स्नान करावे.

2. उपवास: शक्य असल्यास दिवसभर उपवास (व्रत) करावा.

3. पूजा:

   • शिव पूजा: प्रदोषकाळी (सायंकाळी) भगवान शंकराची पूजा करावी. त्यांना बेलपत्र, फुलं, उदबत्ती, नैवेद्य अर्पण करावा.

   • विष्णू पूजा: या दिवशी विष्णू आणि लक्ष्मीची पूजा करणे देखील शुभ मानले जाते.

4. दीपदान:

   • घरामध्ये, अंगणामध्ये आणि मुख्य दाराजवळ दिवे लावावेत.

   • शिवमंदिर किंवा आपल्या कुलदेवतेच्या मंदिरात जाऊन त्रिपुर वात (मोठी वात) लावावी.

   • शक्य असल्यास नदी किंवा तलावात दीपदान (प्रज्वलित केलेले दिवे पाण्यात सोडणे) करावे.

5. आरती आणि मंत्र जप: शंकराचे मंत्र आणि आरती म्हणून दीप प्रज्वलन करावे.

प्रकाशाचा आणि धर्माचा जयजयकार

त्रिपुरारी पौर्णिमा (Dev Diwali) हा केवळ एक सण नसून तो आपल्याला सत्य, धर्म आणि न्यायाच्या मार्गावर चालण्याची प्रेरणा देतो. भगवान शंकराने त्रिपुरासुराचा वध करून जगात शांतता प्रस्थापित केली, त्याचप्रमाणे आपणही आपल्या जीवनातील नकारात्मकता, अज्ञान आणि दुष्ट विचारांवर विजय मिळवावा, हाच संदेश या उत्सवातून मिळतो.

हा दीपोत्सव आपल्याला प्रकाशाचे महत्त्व, निसर्गाप्रती कृतज्ञता (नदी स्नान आणि दीपदान) आणि सामाजिक ऐक्य शिकवतो. त्रिपुरारी पौर्णिमा साजरी करताना, आपणही आपल्या सभोवतालच्या जगात ज्ञानाचा आणि आनंदाचा प्रकाश पसरवण्याचा संकल्प करूया!