मूत्रखताची माहिती व फायदे

आजच्या रासायनिक खतांच्या युगात निसर्गाच्या कुशीतून साकारलेले सेंद्रिय व नैसर्गिक खते पुन्हा एकदा शेतीच्या केंद्रस्थानी येत आहेत. पर्यावरणपूरक व टिकाऊ शेतीसाठी नैसर्गिक संसाधनांचा वापर करून तयार केली जाणारी खते म्हणजे पारंपरिक खते. यात सोनखत, गांडूळखत, शेणखत आणि मूत्रखत यांचा समावेश होतो. या लेखात आपण विशेषतः मूत्रखत म्हणजे काय, ते कसे तयार करावे, त्याचे फायदे काय आहेत हे सविस्तरपणे पाहणार आहोत.

मूत्रखत म्हणजे काय?

मूत्रखत म्हणजे गाय, म्हैस, बैल, रेडा इत्यादी गुरांच्या मूत्राचा वापर करून तयार केलेले जैविक खत. यात भरपूर प्रमाणात नत्र (नायट्रोजन), सेंद्रिय घटक, सूक्ष्म पोषणद्रव्ये आणि नैसर्गिक जिवाणू असतात जे पिकांच्या वाढीस अत्यंत उपयुक्त ठरतात.

रासायनिक खतांच्या तुलनेत मूत्रखत हे:

• स्वस्त,

• नैसर्गिक,

• पाण्यासोबत सहज मिसळणारे,

• व कीडनाशक गुणधर्म असलेले आहे.

मूत्रखत तयार करण्याची सोपी प्रक्रिया

मूत्रखत घरी तयार करणे फार सोपे आहे आणि त्यासाठी विशेष यंत्रसामग्रीची आवश्यकता नाही. पुढील दोन पद्धतीने मूत्रखत तयार करता येते:

1. थेट गुरांच्या ठिकाणी माती टाकून:

• ज्या ठिकाणी गुरे मूत्र विसर्जित करतात त्या ठिकाणी बारीक व भुसभुशीत माती टाकावी.

• मूत्र त्या मातीवर सांडल्यावर ती माती भिजते.

• या भिजलेल्या मातीचे मिश्रण एकत्र करून साठवावे.

• काही दिवसांनी हेच मिश्रण मूत्रखत म्हणून वापरता येते.

2. मूत्र जमा करून माती मिसळून:

• गुरांचे मूत्र एका टाकीत किंवा ड्रममध्ये गोळा करावे.

• त्यात समप्रमाणात बारीक माती मिसळावी.

• मिश्रण योग्य रितीने हलवून झाकून ठेवावे.

• ४–५ दिवसांनंतर हे मिश्रण मूत्रखत म्हणून वापरता येते.

टीप: वापरण्यापूर्वी मूत्रखत थोड्या पाण्यात मिसळावे, यामुळे खत मुळांपर्यंत नीट पोहोचते.

मूत्रखत वापरण्याचे योग्य मार्ग

• फवारणीद्वारे: मूत्रखत गाळून त्यात पाणी मिसळून फवारणी करावी. यामुळे पानांवर पोषणद्रव्ये पोहोचतात.

• जमिनीत मिसळून: मूळभागाजवळ मूत्रखत टाकल्यास झाडाच्या मुळांपर्यंत पोषण मिळते.

• पाण्यात मिसळून सिंचन प्रणालीने: ठिबक सिंचनात मूत्रखत वापरल्यास खताचा जास्तीत जास्त फायदा मिळतो.

मूत्रखताचे फायदे

1. मातीची सुपीकता वाढवते

मूत्रात नायट्रोजनचे प्रमाण अधिक असल्याने हे खत मातीच्या पोषणमूल्यांमध्ये भर घालते.

2. पिकांची रोगप्रतिकारक क्षमता वाढवते

मूत्रखत वापरलेल्या पिकांमध्ये रोग व कीड फारशी आढळत नाही. नैसर्गिक जिवाणूंमुळे कीटकांपासून झाडांचे संरक्षण होते.

3. उत्तम उत्पादन

विशेषतः कोबी, बीट, पालेभाज्या, कांदा, आले, लसूण, टरबूज, खरबूज या पिकांसाठी मूत्रखत उपयुक्त ठरते.

4. पर्यावरणपूरक व आरोग्यदायी

रासायनिक खतांमुळे होणाऱ्या प्रदूषणापासून वाचवणारे हे जैविक खत पर्यावरणस्नेही आहे.

5. कमी खर्चात अधिक परिणाम

मूत्रखत घरी तयार करता येते. त्यामुळे शेतकऱ्याचा खतावर होणारा खर्च लक्षणीयरीत्या कमी होतो.

मूत्रखत वापरताना लक्षात ठेवावयाच्या गोष्टी

• मूळ भागात मूत्रखत वापरताना त्यात पाणी मिसळणे आवश्यक आहे.

• खूप मोठ्या प्रमाणात मूत्रखत वापरल्यास झाडांना नुकसान होऊ शकते, त्यामुळे प्रमाणात वापर करावा.

• मूत्र व मातीचे मिश्रण शक्यतो १०:१० च्या प्रमाणात ठेवावे.

• वापरण्यापूर्वी मूत्रखत कमीत कमी ३–५ दिवस सडवलेले असावे.

जैविक शेतीत मूत्रखताचे स्थान

जैविक शेती करताना मूत्रखत हे एक अत्यंत उपयुक्त घटक आहे. मूत्रखताचा वापर जैविक कीडनाशक, फंगीसाइड, वनस्पती वाढवणारे टॉनिक, आणि मातीचे पुनरुज्जीवन करणारे खत म्हणून केला जातो.

मूत्रखत हे शेतीतील एक प्राचीन पण उपेक्षित जैविक साधन आहे. सेंद्रिय शेती, पर्यावरणस्नेही उत्पादन व निरोगी अन्ननिर्मितीसाठी मूत्रखताचा वापर वाढवणे ही काळाची गरज आहे. कमी खर्चात अधिक उत्पादन, रोगमुक्त व आरोग्यदायी शेती या दृष्टिकोनातून प्रत्येक शेतकऱ्याने मूत्रखताचा वापर करावा.