नागीण कशामुळे होते? | Nagin Disease Causes in Marathi

'नागीण' हा आजार लोकांमध्ये भीती आणि गैरसमज निर्माण करणारा त्वचेचा एक गंभीर संसर्गजन्य विकार आहे. नागीण या आजाराला Herpes Zoster असे वैद्यकीय नाव आहे. हे रोगप्रतिकारक शक्ती कमी झाल्यावर Varicella-Zoster Virus मुळे होणारे एक संक्रमण आहे. हेच विषाणू आधी छोट्या माता (chickenpox) निर्माण करतात. हा आजार विशेषतः वृद्ध व्यक्ती, रोगप्रतिकारशक्ती कमी असलेले लोक आणि काही आजारांनी ग्रस्त असलेल्या व्यक्तींना होतो.

या लेखात आपण नागीण हा आजार नेमका कशामुळे होतो, त्याची कारणे, लक्षणे, उपचार आणि प्रतिबंधक उपाय यांचा सविस्तर आढावा घेणार आहोत.

नागीण म्हणजे काय?

नागीण म्हणजे त्वचेवर वळवळत्या किंवा वळण घेत वायाच्या स्वरूपात फोड, पुरळ आणि वेदना निर्माण करणारा आजार. हे फोड एका बाजूला आणि विशिष्ट भागातच निर्माण होतात, जसे की छाती, पाठीमागचा भाग, मान, चेहरा किंवा डोळ्याजवळ. नागीण हा आजार विशेषतः एका बाजूला होत असल्यामुळे तो सहज ओळखता येतो.

नागीण कशामुळे होते?

1. पूर्वी झालेला चिकनपॉक्स (Smallpox / Chickenpox):

नागीण हा आजार ज्या लोकांना लहानपणी चिकनपॉक्स झाला आहे, त्यांच्यातच होऊ शकतो. चिकनपॉक्स झाल्यानंतर तेच विषाणू शरीरात निष्क्रिय स्वरूपात मज्जासंस्थेत (nervous system) दडून राहतात. जेव्हा रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होते तेव्हा हेच विषाणू पुन्हा सक्रीय होऊन नागीण निर्माण करतात.

2. रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होणे (Low Immunity):

हे नागीण होण्यामागील सर्वात महत्त्वाचे कारण आहे. खालील परिस्थितींमध्ये रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होऊन नागीण होऊ शकतो:

• वृद्धत्व (वय वाढल्यावर नैसर्गिक प्रतिकारशक्ती कमी होते)

• कर्करोग, HIV/AIDS, मधुमेह यांसारखे आजार

• किमोथेरपी किंवा स्टेरॉइड्ससारखे उपचार

• झोपेचा अभाव, ताणतणाव, मानसिक थकवा

3. मानसिक तणाव व चिंता:

सततचा मानसिक तणाव देखील नागीणचे कारण ठरतो. तणावामुळे प्रतिकारशक्ती कमकुवत होते आणि त्यामुळे शरीरात लपलेले विषाणू पुन्हा सक्रिय होतात.

4. शरीर थकलेले असणे:

फार काम करून शरीर थकल्यास, झोपेचा अभाव असल्यास शरीर थकते आणि त्याचा परिणाम प्रतिकारशक्तीवर होतो, ज्यामुळे नागीण होऊ शकतो.

नागीणची लक्षणे कोणती?

• शरीराच्या एका बाजूला जळजळीत वेदना

• त्वचेवर लालसर पुरळ किंवा लहान फोड

• काही दिवसांत हे फोड पाण्याने भरलेले फसफसलेले होतात

• जळजळ, खाज आणि तीव्र वेदना

• पुरळांच्या जागेवर काही दिवसांत खरूज पडते आणि जखम बरी होते

• ताप, थकवा, डोकेदुखी, अशक्तपणा

विशेषतः डोळ्याजवळ किंवा चेहऱ्यावर नागीण झाल्यास त्वरीत उपचार आवश्यक असतात, अन्यथा कायमचा दृष्टिदोष होऊ शकतो.

नागीणचा संसर्ग होतो का?

होय. नागीणचा विषाणू दुसऱ्या व्यक्तीपर्यंत पोहोचू शकतो, विशेषतः ज्यांना पूर्वी चिकनपॉक्स झाला नाही. या विषाणूचा संपर्क फोडातील द्रवामार्फत होतो, त्यामुळे फोड फुटू देणे टाळावे आणि स्वच्छता ठेवावी. गर्भवती महिला, नवजात बाळं आणि इम्युनिटी कमी असलेले व्यक्ती यांना विशेष काळजी घ्यावी.

नागीणची उपचार पद्धती:

1. प्रतिविषाणू औषधे (Antiviral Medication):

• Acyclovir, Valacyclovir किंवा Famciclovir ही औषधे डॉक्टरांच्या सल्ल्याने त्वरित सुरू करावी.

• हे औषध लवकर घेतल्यास आजार लवकर बरा होतो आणि वेदनाही कमी होतात.

2. दुखण्यावर औषध:

• वेदना कमी करण्यासाठी पॅरासिटामॉल किंवा इतर वेदनाशामक औषधे

• काही वेळेस डॉक्टर स्थानिक पेन रिलीफ मलहम सुचवतात

3. फोडांवर काळजी:

• फोड स्वच्छ व कोरडे ठेवावेत

• फोडांवर खाज येऊ दिली नाही पाहिजे

• कपड्यांनी फोड झाकावेत जेणेकरून संसर्ग इतरांना होणार नाही

4. विश्रांती आणि आहार:

• पुरेशी झोप व विश्रांती घ्यावी

• रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवणारा आहार घ्यावा – फळे, भाज्या, ताजे रस, पाणी

नागीण होऊ नये यासाठी उपाय:

• लहानपणी chickenpox vaccine घेणे

• वयस्क लोकांनी ५० वर्षांनंतर Herpes Zoster Vaccine घेणे

• तणाव टाळणे, सकारात्मक जीवनशैली

• पुरेशी झोप, विश्रांती आणि संतुलित आहार

• इतर आजार असल्यास त्याचे योग्य उपचार घेणे

• संसर्ग झालेल्या व्यक्तींपासून दूर राहणे

नागीणचे दुष्परिणाम (जर वेळेवर उपचार न घेतले तर):

• Postherpetic Neuralgia (PHN): आजार बरा झाल्यानंतरही महिनोन्‌महिने वेदना टिकून राहू शकतात.

• डोळ्यांचे नुकसान: चेहऱ्यावर झाल्यास डोळ्यांवर परिणाम होऊ शकतो.

• त्वचेवर कायमची खोक (scarring): काही वेळेस त्वचेवर कायमचे डाग राहतात.

• दुर्लभ पण गंभीर परिणाम: मेंदूच्या भागात झाल्यास न्यूरोलॉजिकल समस्या

नागीण हा आजार जरी सामान्य वाटत असला तरी वेळीच उपचार न घेतल्यास गंभीर रूप धारण करू शकतो. त्यामुळे लक्षणे दिसताच त्वरीत डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा. रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवणे, योग्य आहार, तणाव मुक्त जीवनशैली आणि लसीकरण हेच नागीणपासून बचावाचे प्रभावी मार्ग आहेत.