आट्यापाट्या: मराठी मातीतील पारंपरिक खेळाची माहिती

आट्यापाट्या हा महाराष्ट्रातील मराठी मातीशी निगडित असलेला एक प्राचीन आणि पारंपरिक खेळ आहे. हा खेळ मराठ्यांच्या युद्धकौशल्याशी जोडला गेला असून, त्यात चपळता, हुशारी आणि सामूहिक भावना यांचा संगम दिसतो. एकेकाळी गावागावांत लोकप्रिय असलेला हा खेळ आधुनिक काळात क्रिकेट आणि इतर खेळांच्या मागे पडला आहे. परंतु, शिमगा (होळी) सणाच्या काळात महाराष्ट्रातील काही भागांत आजही हा खेळ उत्साहाने खेळला जातो. या लेखात आपण आट्यापाट्या खेळाचा इतिहास, नियम, मैदान, फायदे आणि त्याच्या प्रचार-प्रसाराची गरज याबद्दल सविस्तर माहिती घेऊ.

आट्यापाट्या म्हणजे काय?

आट्यापाट्या हा एक सामूहिक मैदानी खेळ आहे, जो दोन संघांद्वारे खेळला जातो. यात एका संघातील खेळाडूंनी दुसऱ्या संघातील खेळाडूंना पाटी (ठराविक जागा) मध्ये अडवायचे असते, तर अडवले गेलेले खेळाडू हुलकावणी देऊन निसटण्याचा प्रयत्न करतात. या खेळात कोंडी, हुलकावणी, आणि शिवाशिवी यासारख्या युक्त्या वापरल्या जातात. हा खेळ केवळ मनोरंजनासाठीच नाही, तर शारीरिक आणि मानसिक विकासासाठीही उपयुक्त आहे.

आट्यापाट्या हा खेळ मराठ्यांच्या युद्धपद्धतीचा एक क्रीडारूपातील नमुना आहे. यात चपळता, हुशारी, आणि सामूहिक समन्वय यांचा समावेश आहे, ज्यामुळे हा खेळ मराठ्यांच्या सैनिकी प्रशिक्षणाचा भाग असावा असे मानले जाते. विशेष म्हणजे, हा खेळ खेळण्यासाठी कोणत्याही साधनाची गरज नसते; फक्त मैदान आणि खेळाडू पुरेसे आहेत.

आट्यापाट्याचा इतिहास

आट्यापाट्याचा उगम नक्की केव्हा झाला, याचा ठोस पुरावा उपलब्ध नसला, तरी सुमारे 500 वर्षांपूर्वी हा खेळ खेळला जात होता. संत तुकाराम यांच्या अभंगांमध्ये या खेळाचा उल्लेख आट्यापाट्या किंवा मृदंगपाट्या या नावाने आढळतो, ज्यावरून हा खेळ 17व्या शतकात प्रचलित होता हे स्पष्ट होते.

हा खेळ महाराष्ट्राच्या मराठी मातीशी निगडित आहे आणि मराठी लोकांनीच याचा शोध लावला, ही अभिमानाची बाब आहे. पूर्वी गावागावांत हा खेळ लोकप्रिय होता, परंतु आधुनिक काळात क्रिकेट, फुटबॉल यासारख्या खेळांच्या लोकप्रियतेमुळे आट्यापाट्या मागे पडला. सध्या हा खेळ प्रामुख्याने शिमगा (होळी) सणाच्या दहा दिवसांमध्ये महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागांत खेळला जातो.

आट्यापाट्याचे मैदान आणि नियम

आट्यापाट्या हा खेळ खेळण्यासाठी सपाट मैदान आवश्यक आहे. उंच-सखल जागेत हा खेळ खेळणे शक्य नसते. मैदानाची रचना विशिष्ट पद्धतीने केली जाते:

• मैदानाचा आकार: मैदान 11 फूट रुंद आणि 90 फूट लांब असते.

• सूरपाटी आणि मृदंग: मैदानाच्या मध्यभागी सूरपाटी किंवा मृदंग नावाची एक उभी रेषा असते, जी 90 फूट लांब असते. ही रेषा मैदानाला दोन समान भागांत विभागते.

• पाट्या: मैदानावर 9 आडव्या पाट्या असतात, ज्या सूरपाटीला काटकोनात छेदतात. प्रत्येक पाटी 10 फूट अंतराने असते. पहिल्या पाटीला चांभारपाटी किंवा कपाळपाटी आणि शेवटच्या पाटीला लोणपाटी म्हणतात.

• खेळाडू: खेळ दोन संघांद्वारे खेळला जातो, आणि प्रत्येक संघात जास्तीत जास्त 12 खेळाडू असतात. सामान्यतः प्रत्येक संघात 9 खेळाडू खेळतात.

खेळाचे नियम

1. संघाची रचना: खेळाडू दोन गटांत विभागले जातात – आक्रमक संघ (जो खेळाडूंना अडवतो) आणि संरक्षक संघ (जो हुलकावणी देऊन निसटतो).

2. खेळाची प्रक्रिया: आक्रमक संघातील खेळाडू पाट्यांवर उभे राहतात आणि संरक्षक संघातील खेळाडूंना अडवण्याचा प्रयत्न करतात. संरक्षक संघातील खेळाडू सूरपाटीवरून पळतात आणि पाट्यांमधून निसटण्याचा प्रयत्न करतात.

3. हुलकावणी आणि कोंडी: संरक्षक खेळाडूंनी आक्रमक खेळाडूंना हुलकावणी देऊन पुढे जायचे असते. जर आक्रमक खेळाडूने संरक्षक खेळाडूला स्पर्श केला, तर तो खेळाडू बाद होतो.

4. पाट्यांचे महत्व: प्रत्येक पाटीवर विशिष्ट नियम लागू होतात. उदाहरणार्थ, चांभारपाटी आणि लोणपाटी यांना विशेष महत्व आहे, कारण येथून खेळाची सुरुवात आणि समाप्ती होते.

5. मृदंग किंवा सूर: मृदंग किंवा सूरपाटीवर उभे असलेले खेळाडू खेळाचे नियंत्रण करतात आणि संरक्षक खेळाडूंना अडवण्यासाठी रणनीती आखतात.

भाबी आट्यापाट्या

आट्यापाट्याचा एक सोपा आणि सुटसुटीत प्रकार म्हणजे भाबी आट्यापाट्या. यात 7 पाट्या असतात, आणि खेळताना ‘भाबी’ असे म्हणण्याची पद्धत आहे. यामुळे या खेळाला भाबी आट्यापाट्या असे नाव पडले. याचे नियम आट्यापाट्याप्रमाणेच असतात, परंतु काही बाबतीत सुलभता आहे.

आट्यापाट्याचा प्रचार आणि प्रसार

आट्यापाट्याला आधुनिक स्वरूप देण्यासाठी अनेक प्रयत्न झाले आहेत:

• 1914 मध्ये पुणे: डेक्कन जिमखाना, पुणे यांनी आट्यापाट्याचे नियमबद्ध स्वरूप तयार करून अखिल भारतीय सामने सुरू केले.

• 1918 मध्ये बडोदा: हिंदविजय जिमखाना, बडोदा यांनी खेळाचे नियम सुधारले आणि स्पर्धांचे आयोजन केले.

• 1935 पासून: अखिल महाराष्ट्र शारीरिक शिक्षण मंडळाने आट्यापाट्याला आधुनिक, शिस्तबद्ध आणि आकर्षक स्वरूप दिले. यामुळे महाराष्ट्र, कर्नाटक, गुजरात आणि मध्य प्रदेश येथील खेळाडूंनी स्पर्धांमध्ये भाग घेतला.

या प्रयत्नांमुळे आट्यापाट्याला राष्ट्रीय स्तरावर मान्यता मिळाली. आजही काही शाळा आणि क्रीडा मंडळे या खेळाच्या स्पर्धांचे आयोजन करतात.

आट्यापाट्याचे फायदे

आट्यापाट्या हा खेळ केवळ मनोरंजनासाठीच नाही, तर शारीरिक आणि मानसिक विकासासाठीही उपयुक्त आहे. याचे काही प्रमुख फायदे खालीलप्रमाणे:

1. शारीरिक व्यायाम: आट्यापाट्यामुळे खेळाडूंची चपळता, सहनशक्ती आणि शारीरिक तंदुरुस्ती वाढते. पळणे, हुलकावणी देणे आणि कोंडीतून सुटका करणे यामुळे संपूर्ण शरीराचा व्यायाम होतो.

2. एकाग्रता आणि हुशारी: खेळात रणनीती आखणे आणि त्वरित निर्णय घेणे आवश्यक आहे, ज्यामुळे एकाग्रता आणि बुद्धिमत्ता वाढते.

3. सामूहिक भावना: हा एक सामूहिक खेळ असल्याने खेळाडूंमध्ये संघभावना, खिलाडूवृत्ती आणि सहकार्य वाढते.

4. मानसिक बळ: खेळातील आव्हाने आणि कोंडीतून बाहेर पडण्याचे प्रयत्न खेळाडूंना मानसिकदृष्ट्या सक्षम बनवतात.

5. सांस्कृतिक वारसा: आट्यापाट्या हा मराठी संस्कृतीचा भाग आहे, आणि याच्या खेळण्यामुळे सांस्कृतिक मूल्ये आणि परंपरा जोपासल्या जातात.

आट्यापाट्या आणि मराठ्यांची युद्धकला

आट्यापाट्या हा खेळ मराठ्यांच्या युद्धपद्धतीचा एक उत्तम नमुना आहे. मराठ्यांनी युद्धात वापरलेल्या युक्त्या जसे की हुलकावणी देणे, शत्रूला कोंडीत पकडणे, वेढ्यातून सुटका करणे, आणि शत्रूला जेरीस आणणे यांचा समावेश या खेळात आहे. यामुळे असे मानले जाते की, हा खेळ मराठ्यांच्या सैनिकी प्रशिक्षणाचा एक भाग होता. खेळातील चपळता आणि रणनीती युद्धातील कौशल्यांशी मिळतीजुळती आहे, ज्यामुळे हा खेळ मराठ्यांच्या इतिहासाशी जोडला जातो.

आट्यापाट्या आणि शिमगा सण

शिमगा (होळी) हा महाराष्ट्रातील एक प्रमुख सण आहे, आणि या काळात आट्यापाट्या मोठ्या उत्साहाने खेळला जातो. शिमग्याच्या दहा दिवसांत गावागावांत दंगली आणि स्पर्धा आयोजित केल्या जातात, ज्यामुळे हा खेळ पुन्हा एकदा लोकप्रिय होतो. विशेषतः वसंत ऋतू हा आट्यापाट्या खेळण्यासाठी उत्तम काळ मानला जातो, कारण या काळात हवामान अनुकूल असते.

आट्यापाट्याचे आधुनिक काळातील आव्हाने

आधुनिक काळात आट्यापाट्या हा खेळ उपेक्षित राहिला आहे, आणि याची काही कारणे खालीलप्रमाणे:

• क्रिकेटची लोकप्रियता: क्रिकेट आणि इतर आंतरराष्ट्रीय खेळांनी तरुणांचे लक्ष वेधले आहे, ज्यामुळे पारंपरिक खेळ मागे पडले आहेत.

• आधुनिक सुविधांचा अभाव: आट्यापाट्यासाठी नियमित स्पर्धा आणि प्रशिक्षण केंद्रांचा अभाव आहे.

• तरुण पिढीचा कमी सहभाग: शहरीकरण आणि डिजिटल मनोरंजनामुळे तरुण पिढी पारंपरिक खेळांपासून दूर गेली आहे.

आट्यापाट्याचा प्रचार आणि प्रसार

आट्यापाट्या हा खेळ मराठी मातीचा अभिमान आहे, आणि त्याचा प्रचार आणि प्रसार होणे आवश्यक आहे. यासाठी खालील उपाययोजना करता येतील:

1. शालेय स्तरावर समावेश: शाळांच्या क्रीडा कार्यक्रमांमध्ये आट्यापाट्याचा समावेश करून तरुण पिढीला या खेळाशी जोडता येईल.

2. स्पर्धांचे आयोजन: स्थानिक, प्रादेशिक आणि राष्ट्रीय स्तरावर आट्यापाट्याच्या स्पर्धा आयोजित करणे.

3. जागरूकता मोहीम: सोशल मीडियावर आणि इतर माध्यमांद्वारे आट्यापाट्याच्या सांस्कृतिक आणि शारीरिक फायद्यांविषयी जागरूकता निर्माण करणे.

4. आखाडे आणि प्रशिक्षण केंद्र: आट्यापाट्यासाठी प्रशिक्षण केंद्रे आणि आखाडे स्थापन करणे.

5. सांस्कृतिक कार्यक्रम: शिमगा आणि इतर सणांच्या वेळी आट्यापाट्याच्या स्पर्धांचे आयोजन करून त्याला प्रोत्साहन देणे.

आट्यापाट्या हा खेळ मराठी संस्कृतीचा आणि मराठ्यांच्या युद्धकौशल्याचा एक अनमोल वारसा आहे. हा खेळ केवळ शारीरिक व्यायाम आणि मनोरंजनाचाच नाही, तर चपळता, हुशारी, आणि सामूहिक भावना यांचा विकास करणारा आहे. संत तुकाराम यांच्या काळापासून प्रचलित असलेला हा खेळ आजही शिमगा सणात गावागावांत उत्साहाने खेळला जातो. परंतु, आधुनिक काळात हा खेळ उपेक्षित राहिला आहे, ही खेदाची बाब आहे. आट्यापाट्याचा प्रचार आणि प्रसार करून हा खेळ पुन्हा एकदा लोकप्रिय केला जाऊ शकतो. यामुळे भावी पिढीमध्ये शक्ती आणि युक्ती यांचा अनोखा संगम होईल, आणि मराठी संस्कृतीचा हा वारसा जपला जाईल.