शरीरास पोषक घटक द्रव्ये

मानवी शरीर हे एक सतत कार्यरत असलेले जैविक यंत्र आहे. आपण काहीही काम न करता स्थिर बसलो तरी शरीरातील विविध अवयव, पेशी, स्नायू आणि जैविक प्रक्रिया सतत कार्यरत असतात. या यंत्रणेला कार्यरत ठेवण्यासाठी ऊर्जेचे इंधन आवश्यक असते, जे पेट्रोल किंवा डिझेल नसून अन्नातून मिळणारे पोषक घटक असते.

या लेखात आपण "शरीरास पोषक घटक द्रव्ये कोणती?", त्यांची रचना, कार्ये आणि योग्य प्रमाणात त्यांचा आहारात समावेश का आवश्यक आहे हे पाहणार आहोत.

पोषक घटक म्हणजे काय?

अन्नातील असे घटक जे आपल्या शरीराच्या वाढीसाठी, ऊर्जेसाठी, रोगप्रतिकारक्षमतेसाठी आणि शरीराची झीज भरून काढण्यासाठी आवश्यक असतात त्यांना पोषक घटक द्रव्ये (Nutrients) म्हणतात.

शरीरास मुख्यतः सहा प्रकारची पोषक द्रव्ये आवश्यक असतात:

1. प्रोटीन (Protein)

2. कार्बोहायड्रेट्स (Carbohydrates)

3. चरबी (Fats)

4. पाणी (Water)

5. खनिज द्रव्ये (Minerals)

6. व्हिटॅमिन्स (Vitamins)

१. प्रोटीन (Protein) – शरीराचा बांधकाम साहित्य

रचना

• प्रोटीन हे कार्बन, हायड्रोजन, ऑक्सिजन आणि नायट्रोजन या मूलद्रव्यांचे संयुग आहे.

• काही प्रोटिन्समध्ये फॉस्फरस आणि गंधक देखील असतात.

• यातील अमिनो अॅसिड्स हे घटक प्रोटीनच्या गुणवत्तेचा निर्णय घेतात.

उपयोग

• शरीराची वाढ, स्नायूंची निर्मिती आणि झीज भरून काढणे यासाठी प्रोटीन अत्यावश्यक.

• रक्त, एन्झाईम्स आणि हार्मोन्सची निर्मिती प्रोटीनशिवाय शक्य नाही.

प्रोटीनचे स्त्रोत

• दुग्धजन्य पदार्थ: दूध, दही, चीज

• कडधान्ये: मुग, मसूर, हरभरा

• मांसाहार: अंडी, मासे, मांस

• सुकामेवा व बिया: बदाम, शेंगदाणे, सूर्यफूल बिया

२. कार्बोहायड्रेट्स (Carbohydrates) – ऊर्जेचे प्रमुख स्रोत

रचना

• कार्बन, हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन यांचे मिश्रण.

• शरीराला त्वरीत ऊर्जा पुरवणारे घटक.

उपयोग

• दैनंदिन हालचालींसाठी तत्काळ ऊर्जा पुरवणे.

• मेंदू आणि स्नायुंच्या कार्यासाठी प्राथमिक इंधन.

कार्बोहायड्रेट्सचे स्त्रोत

• धान्ये: गहू, तांदूळ, ज्वारी

• फळे: केळी, सफरचंद, आंबा

• भाज्या: बटाटा, रताळे, गाजर

३. चरबी (Fats) – ऊर्जा आणि उष्णतेचा साठा

रचना

• कार्बन, हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन यांचे संयुग.

उपयोग

• शरीरातील ऊष्मा टिकवून ठेवणे.

• ऊर्जा साठवून ठेवणे (१ ग्रॅम चरबीमधून कार्बोहायड्रेटपेक्षा दुप्पट ऊर्जा मिळते).

• विटामिन A, D, E, K या स्निग्ध विद्रव्य व्हिटॅमिन्सचे शोषण.

चरबीचे स्त्रोत

• वनस्पतीजन्य: तेल, नारळ, अवोकॅडो

• प्राणिजन्य: तूप, लोणी, मासे

४. पाणी (Water) – जीवनाचा पाया

महत्व

• मानवी शरीराचा २/३ भाग पाण्याने बनलेला आहे.

• दररोज सुमारे २५०० मिली पाणी घाम, मूत्र आणि उच्छ्वासाद्वारे बाहेर टाकले जाते.

• पाणी पुरेसे न मिळाल्यास शरीरातील विषारी पदार्थ साचतात.

उपयोग

• शरीरातील तापमान संतुलित ठेवणे.

• पचनक्रिया आणि रक्ताभिसरण सुरळीत ठेवणे.

• टाकाऊ पदार्थ बाहेर टाकणे.

५. खनिज द्रव्ये (Minerals) – सूक्ष्म पण आवश्यक घटक

महत्व

• कॅल्शियम – हाडांची मजबुती

• लोह – हिमोग्लोबिन निर्मिती

• सोडियम-पोटॅशियम – मज्जासंस्थेचे कार्य

• आयोडीन – थायरॉइड हार्मोन नियंत्रण

स्त्रोत

• दूध, हिरव्या पालेभाज्या, मीठ, डाळी, फळे

६. व्हिटॅमिन्स (Vitamins) – जीवनासाठी आवश्यक

महत्व

• प्रमाण कमी असले तरी व्हिटॅमिन्सशिवाय जीवन शक्य नाही.

• रोगप्रतिकारक शक्ती, डोळ्यांचे आरोग्य, त्वचा, हाडे आणि रक्तनिर्मिती यासाठी आवश्यक.

व्हिटॅमिन्सचे प्रकार

• स्निग्ध विद्रव्य: A, D, E, K

• जल विद्रव्य: B-कॉम्प्लेक्स, C

उत्तम आरोग्यासाठी संतुलित आहाराचे महत्व

"उत्तम आरोग्य हाच खरा दागिना" – या म्हणीप्रमाणे, शरीरास वरील सहा पोषक घटक दररोज आणि योग्य प्रमाणात मिळणे आवश्यक आहे.

• असंतुलित आहार = थकवा, रोगप्रतिकारशक्ती कमी होणे, दीर्घकालीन आजार.

• संतुलित आहार = ऊर्जावान जीवन, निरोगी शरीर, दीर्घायुष्य.