परगणा म्हणजे काय? जाणून घ्या या ऐतिहासिक शब्दाचा अर्थ, रचना आणि महत्त्व

महाराष्ट्राचा इतिहास वाचताना किंवा जुनी कागदपत्रे पाहताना आपण 'परगणा' (Pargana) हा शब्द वारंवार ऐकतो. इतकेच कशाला, आजही आपल्या आजूबाजूला 'देशमुख' आणि 'देशपांडे' ही आडनावे सर्रास पाहायला मिळतात. या आडनावांचा थेट संबंध 'परगणा' या प्रशासकीय रचनेशी आहे.

पण परगणा म्हणजे नेमकं काय? (What is Pargana in Marathi?) गावाहून परगणा कसा वेगळा असतो? आणि या व्यवस्थेत कोणाचे काय काम असायचे? या लेखात आपण या ऐतिहासिक संकल्पनेचा सविस्तर उलगडा करणार आहोत.

१. 'परगणा' शब्दाचा मूळ अर्थ (Meaning and Origin)

'परगणा' हा शब्द मूळचा पर्शियन (Persian) भाषेतील आहे. सुलतानशाही आणि मुघल काळात भारताच्या प्रशासकीय व्यवस्थेत या शब्दाचा वापर सुरू झाला.

सोप्या भाषेत सांगायचे तर, "अनेक गावे (मौजे) आणि कसबे मिळून बनलेला एक मोठा प्रशासकीय प्रदेश म्हणजे 'परगणा' होय."

आजच्या भाषेत आपण ज्याला 'तालुका' किंवा 'तहसील' म्हणतो, त्याच्याशी परगण्याची तुलना करता येईल. काही मोठे परगणे हे आजच्या लहान जिल्ह्याएवढे सुद्धा असू शकत होते. महसूल (Tax) गोळा करण्यासाठी आणि राज्यकारभार सोपा करण्यासाठी ही रचना तयार केली गेली होती.

२. ऐतिहासिक रचना: मौजे ते परगणा (Administrative Hierarchy)

मध्ययुगीन काळात (विशेषतः शिवकाळात आणि पेशवाईत) राज्याचा कारभार चालवण्यासाठी एक शिस्तबद्ध रचना होती. ती समजून घेतल्यास परगण्याचे स्थान लक्षात येईल:

महत्त्वाचे: सर्वात लहान एकक 'मौजे' आणि सर्वात मोठे 'सुभा' किंवा 'प्रांत' असे. या साखळीत 'परगणा' हा दुवा म्हणून काम करत असे.

३. परगण्याचा कारभार कोण पाहत असे? (Key Officials: Deshmukh & Deshpande)

परगण्याचा कारभार पाहण्यासाठी दोन मुख्य अधिकारी किंवा वतनदार असायचे. त्यांची नावे आज आडनाव म्हणून आपल्याला माहित आहेत:

१. देशमुख (The Executive Head)

• काम: देशमुख हा परगण्याचा प्रमुख असे.

• जबाबदारी: परगण्यातील सर्व गावांमधून महसूल (शेतसारा) गोळा करणे, शांतता व सुव्यवस्था राखणे आणि राजाच्या आदेशांचे पालन करणे.

• तुलना: आजच्या तहसीलदार किंवा प्रांत अधिकाऱ्याप्रमाणे त्यांचे अधिकार होते. गावाचे 'पाटील' जसे काम करायचे, तसेच परगण्याचे काम 'देशमुख' करायचे. (गावाचा प्रमुख = पाटील, परगण्याचा प्रमुख = देशमुख).

२. देशपांडे (The Accountant)

• काम: देशपांडे हे परगण्याचे हिशेबनीस (Accountant) असत.

• जबाबदारी: जमलेल्या महसुलाची नोंद ठेवणे, जमिनीचे रेकॉर्ड सांभाळणे आणि हिशेब चोख ठेवणे.

• तुलना: गावाच्या पातळीवर जे काम 'कुलकर्णी' करायचे, तेच काम परगण्याच्या पातळीवर 'देशपांडे' करायचे.

४. प्रसिद्ध उदाहरणे (Famous Examples)

इतिहासात काही परगणे अतिशय प्रसिद्ध होते. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्याची सुरुवातच मुळात काही परगण्यांमधून झाली होती.

• पुणे परगणा: शहाजीराजांना निजामशाहीकडून 'पुणे परगणा' जहागीर म्हणून मिळाला होता. यात पुणे शहर आणि आसपासचा मोठा प्रदेश समाविष्ट होता.

• सुपे परगणा: हा देखील स्वराज्यातील एक महत्त्वाचा आणि मोठा परगणा होता.

• इंदापूर परगणा: पुणे प्रांतातील दुष्काळी पण महत्त्वाचा भाग.

५. परगणा पद्धत बंद का झाली? (Decline of Pargana System)

ब्रिटीश राजवट भारतात आल्यानंतर त्यांनी जुन्या प्रशासकीय पद्धतीत बदल केले.

1. तालुका पद्धत: ब्रिटिशांनी महसूल गोळा करण्यासाठी 'रयतवारी' पद्धत आणली आणि प्रशासकीय सोयीसाठी परगण्याचे रूपांतर 'तालुका' किंवा 'तहसील' मध्ये केले.

2. वतनदारीचा अंत: स्वातंत्र्यानंतर वतनदारी पद्धत नष्ट झाली आणि देशमुख-देशपांडे यांचे प्रशासकीय अधिकार संपुष्टात आले. आता ही फक्त आडनावे उरली आहेत.

'परगणा' हा शब्द आज काळाच्या ओघात मागे पडला असला, तरी महाराष्ट्राच्या जडणघडणीत या व्यवस्थेचा मोठा वाटा आहे. रयतेकडून महसूल गोळा करण्यापासून ते स्वराज्याच्या संरक्षणापर्यंत सर्व घडामोडींचे केंद्र परगणाच होते.

आज जेव्हा आपण 'पुणे जिल्हा' किंवा 'हवेली तालुका' म्हणतो, तेव्हा त्यामागे शेकडो वर्षांचा 'पुणे परगण्याचा' इतिहास दडलेला असतो. हा इतिहास समजून घेणे म्हणजेच आपल्या मुळांशी जोडले जाणे होय.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

१. कसबा आणि परगणा यामध्ये काय फरक आहे?

कसबा हे परगण्याचे मुख्य ठिकाण (Headquarter) असायचे. म्हणजे एका परगण्यात एक मुख्य कसबा आणि अनेक छोटी गावे (मौजे) असायची.

२. 'देशमुख' म्हणजे कोण?

देशमुख हा परगण्याचा मुख्य अधिकारी असायचा. 'देशाचा' (म्हणजेच परगण्याचा) 'मुख' (प्रमुख) म्हणून त्याला देशमुख म्हटले जायचे.

३. परगणा हा शब्द आता वापरला जातो का?

नाही, प्रशासकीय कामात आता 'तालुका' हा शब्द वापरला जातो. परंतु ऐतिहासिक संदर्भात आणि जुन्या जमिनीच्या कागदपत्रांवर (7/12 उतारा) आजही 'परगणा' हा उल्लेख आढळतो.