नरकचतुर्दशी - दीपावलीचा मुख्य दिवस

भारतीय सण-उत्सव हे केवळ धार्मिक श्रद्धेपुरते मर्यादित नसून त्यामध्ये इतिहास, परंपरा, विज्ञान आणि समाजशास्त्र यांचा सुरेख संगम आहे. यातील सर्वात मोठा आणि व्यापक सण म्हणजे दिवाळी. दिवाळी म्हणजे केवळ एक दिवसाचा सण नाही तर तो चार ते पाच दिवस चालणारा महामहोत्सव आहे. या सणातला दुसरा दिवस म्हणजेच नरकचतुर्दशी, जो अनेक घरांमध्ये दिवाळीचा मुख्य दिवस म्हणून ओळखला जातो.

नरकचतुर्दशी म्हणजे काय?

नरकचतुर्दशी हा सण आश्विन कृष्ण चतुर्दशीला साजरा केला जातो. 'नरक' म्हणजे नरकासुर या राक्षसाचा पराभव आणि 'चतुर्दशी' म्हणजे कृष्ण पक्षातील चौदावी तिथी. या दिवशी पृथ्वीवरून अंध:काराचा, पापांचा आणि अनाचाराचा नाश झाल्याची आठवण म्हणून हा सण साजरा केला जातो. हा दिवस अभ्यंगस्नान, रात्रभर दिव्यांची सजावट, ओवाळणी आणि पारंपरिक खाणावळींचा असतो.

नरकचतुर्दशीचा पौराणिक इतिहास

नरकासुराची कहाणी

पुराणानुसार, फार पूर्वी प्राग्यज्योतिषपूर या प्रदेशात नरकासुर नावाचा एक शक्तिशाली राक्षस राज्य करत होता. त्याला भौमासुर असेही म्हणत असत. नरकासुराने आपल्या बलाच्या जोरावर इंद्रलोकावर आक्रमण करून, देवमाता अदितीची कुंडले, इंद्राचं छत्र, आणि अमरपर्वतावरील माणिपर्व हे महत्त्वाचे रत्ने बळकावले.

त्याने अनेक राज्यांवर आक्रमण करून हजारो स्त्रियांना कैद केले होते. त्या सोळा सहस्त्र स्त्रियांना नरकासुराने बंदी बनवले होते आणि एकाच वेळी सर्वांशी विवाह करण्याचा मनोदय व्यक्त केला होता. यामुळे संपूर्ण भरतखंडात भीतीचे वातावरण निर्माण झाले.

श्रीकृष्णाचे नरकासुर वधासाठी आगमन

या संकटातून सुटका व्हावी म्हणून विविध राजांनी श्रीकृष्णाची मदत मागितली. श्रीकृष्णाने पत्नी सत्यभामा हिच्यासह नरकासुरावर चाल केली. सत्यभामेनेच प्रत्यक्ष नरकासुराचा वध केल्याचेही काही पुराणात नमूद आहे. या विजयाने सोळा सहस्त्र स्त्रियांना मुक्तता मिळाली आणि भारतात पुन्हा शांतता प्रस्थापित झाली.

विजयानंतर श्रीकृष्णाने नरकासुराच्या रक्ताचा टिळा कपाळावर लावला आणि आपल्या राजधानीत परतला. त्याच्या स्वागतार्थ लोकांनी दिवे लावले, फुलांची सजावट केली, आणि आनंदोत्सव साजरा केला. तो दिवसच पुढे नरकचतुर्दशी म्हणून ओळखला जाऊ लागला.

नरकचतुर्दशीचे धार्मिक आणि सामाजिक महत्त्व

१. अभ्यंगस्नानाची परंपरा

या दिवशी पहाटे उठून तेल लावून उटणे वापरून अभ्यंगस्नान करण्याची परंपरा आहे. असे मानले जाते की यामुळे संपूर्ण वर्षभर आरोग्य चांगले राहते, चर्मरोग दूर राहतात आणि आयुष्य वाढते. विशेषतः तिळाचे तेल आणि उटणे यांचा वापर करून शरीर शुद्ध करण्याचा उद्देश असतो.

२. चिरांटे फोडणे

या दिवशी नरकासुराचा प्रतीकात्मक नाश म्हणून 'चिरांटे' (कडुलिंबासारखे फळ) पायाने फोडले जाते. हे फळ नरकासुराचे प्रतीक मानले जाते आणि त्याच्या फोडण्याने दु:ख, रोग, अशुभता दूर होते, असा समज आहे.

३. ओवाळणी आणि दिवे लावणे

अभ्यंगस्नानानंतर स्त्रिया घरातील पुरुष सदस्यांना औक्षण करतात, दिवे ओवाळतात. याचा उद्देश म्हणजे त्यांच्या आरोग्याची आणि दीर्घायुष्याची प्रार्थना. यानंतर घरात आणि अंगणात तेलाचे दिवे लावले जातात, त्यामुळे संपूर्ण घर प्रकाशाने उजळून निघते.

विविध प्रांतांतील परंपरा

महाराष्ट्रात:

• नरकचतुर्दशीच्या दिवशी पहाटे अभ्यंगस्नान, चिरांटे फोडणे, आणि ओवाळणीचा कार्यक्रम होतो.

• या दिवशी साजूक तुपात तळलेले फराळाचे पदार्थ जसे की चकली, करंज्या, लाडू, अनारसे इत्यादी खातात.

• महिलांचा हळदी-कुंकूचा कार्यक्रम होतो.

गुजरात व राजस्थानमध्ये:

• या दिवशी हनुमानजीची विशेष पूजा केली जाते. असे मानले जाते की नरकासुराचा नाश हनुमानजीच्या कृपेनेच शक्य झाला.

• काही भागांत रंग फेकण्याची परंपरा सुद्धा आढळते.

दक्षिण भारतात:

• नरकचतुर्दशीला 'चतुर्दशी' किंवा 'दीपावली'चा मुख्य दिवस मानला जातो.

• अभ्यंगस्नानानंतर रामायणातील कथा ऐकणे आणि दीप पूजन करण्याची परंपरा आहे.

नरकचतुर्दशीमागील वैज्ञानिक दृष्टिकोन

• हिवाळ्याच्या सुरुवातीला सण येत असल्याने अभ्यंगस्नानामुळे शरीराची त्वचा कोरडी पडू नये यासाठी तेल आणि उटणे उपयुक्त ठरते.

• घरात लावले जाणारे दिवे कीटक आणि मच्छर दूर ठेवतात, यामागे पर्यावरणशास्त्रीय शास्त्र आहे.

• चिरांटे फोडण्याची परंपरा ही एकप्रकारे प्रतीकात्मक अंध:काराचा नाश करण्याची संकल्पना आहे.

आधुनिक काळातील नरकचतुर्दशी

आजच्या धकाधकीच्या जीवनात अनेक लोक दिवाळीचे खरे महत्त्व विसरत चालले आहेत. फटाक्यांच्या गोंगाटात, सोशल मीडियाच्या अपडेट्समध्ये आणि गिफ्ट पॅकिंगमध्ये आपण नरकचतुर्दशीमागील आध्यात्मिक, ऐतिहासिक आणि सामाजिक संदेश विसरत चाललो आहोत. त्यामुळे आजच्या पिढीने नरकचतुर्दशीची मूळ कथा आणि परंपरा समजून घेत त्याचे पालन करणे अत्यंत आवश्यक आहे.

नरकचतुर्दशी हा सण केवळ कृष्णाने नरकासुराचा वध केला म्हणून साजरा होत नाही, तर तो अंध:कारावर प्रकाशाचा, अधर्मावर धर्माचा, अन्यायावर न्यायाचा विजय दर्शवणारा सण आहे. या दिवशी अभ्यंगस्नान, चिरांटे फोडणे, दिवे लावणे, ओवाळणी आणि धार्मिक पूजाअर्चा या परंपरांचा सांघिक आनंद अनुभवता येतो. तो भारतीय संस्कृतीतील एक अनमोल रत्न आहे, जो आपल्याला सांस्कृतिक एकोपा आणि आध्यात्मिक उन्नती शिकवतो.