तुलसीविवाह अर्थात तुळशीचे लग्न

भारतीय संस्कृतीमध्ये कार्तिक महिन्याला विशेष धार्मिक महत्त्व आहे. या महिन्यात अनेक व्रते, उपवास, उत्सव साजरे केले जातात. त्यापैकीच एक महत्त्वाचा आणि पवित्र सण म्हणजे ‘तुलसीविवाह’. संपूर्ण भारतभर हिंदू धर्मीयांनी श्रद्धेने साजरा केला जाणारा हा सण, तुळशीच्या विवाहाचे प्रतीक आहे. विशेषतः कार्तिक शुक्ल द्वादशीच्या दिवशी हा विवाह विधी पार पडतो.

या सणाला धार्मिक महत्त्व तर आहेच, पण स्त्री-पुरुष विवाहाचे शुभारंभाचे प्रतीक म्हणूनही त्याकडे पाहिले जाते. यानंतरच खर्‍या अर्थाने लग्नसराई सुरू होते, म्हणूनच अनेक कुटुंबांमध्ये या सणाचे खास नियोजन केले जाते.

तुळशीचे धार्मिक व आयुर्वैद्यकीय महत्त्व

तुळस ही एक औषधी व पवित्र वनस्पती मानली जाते. ती घरच्या अंगणात, मंदिरात किंवा कुंडीत लावली जाते. धार्मिक दृष्टिकोनातून तुळशीला ‘वैकुंठवासी विष्णूची पत्नी’ मानले जाते, म्हणूनच तिची पूजा केली जाते.

आयुर्वेदामध्येही तुळशीचे महत्त्व मोठे आहे. तिच्या पानांचा रस, काढा वा पूड शरीरातील रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवतो. सर्दी, खोकला, ताप यांवर तुळशी अत्यंत उपयुक्त आहे. आधुनिक संशोधनानेही तुळशीच्या औषधी गुणधर्मांना मान्यता दिली आहे.

तुलसीविवाहाची पौराणिक कथा – वृंदा व जालंधर

तुलसीविवाहाच्या मागे एक आवडती पौराणिक कथा आहे, जी ‘व्रत परंपरा’, ‘पतिव्रता धर्म’ आणि ‘नैतिक संघर्ष’ यांची सांगड घालते.

जालंधर व वृंदा यांची कथा

पुराणानुसार, जालंधर नावाचा एक दैत्य योद्धा होता, जो खूप पराक्रमी होता आणि देवांनाही हरवण्याइतका बलवान होता. त्याच्या विजयामागे त्याच्या पत्नी वृंदेचे पतिव्रताचे पुण्य हे मुख्य कारण होते.

वृंदा ही अत्यंत चaste, devoted पत्नी होती, आणि तिच्या निष्ठेमुळे जालंधराला कोणीही हरवू शकत नव्हते. त्यामुळेच देवांना त्याचा नाश करणे अशक्य वाटत होते.

श्रीविष्णूची युक्ती

देवांनी श्रीविष्णूची मदत मागितली. श्रीविष्णूला समजले की, वृंदेचे पतिव्रत भंग झाल्याशिवाय जालंधराला हरवता येणार नाही. तेव्हा विष्णूंनी जालंधराचे रूप धारण करून वृंदेची भेट घेतली, आणि त्यास तिचा पती समजून वृंदेने त्याला मिठी मारली.

वास्तविक तो श्रीविष्णू होता, पण हे लक्षात आल्यानंतर वृंदेचे पतिव्रत भंगले आणि त्याच क्षणी युद्धात जालंधराचा पराभव झाला.

वृंदेचा शाप व तुळशीचे रूप

वृंदेस हे सर्व समजल्यावर ती अत्यंत क्रोधित झाली. तिने विष्णूंना शाप दिला की, “तुला सुद्धा पत्नीवियोग सहन करावा लागेल, आणि तुझ्या मदतीला दोन मर्कट (वानर) येतील.” हा शाप पुढे रामावतारात सत्य ठरला.

वृंदेने त्यानंतर चिता तयार करून त्यात प्रवेश केला. तिच्या निष्ठेच्या स्मृतीप्रती आणि पश्चात्ताप म्हणून विष्णूने तिच्या चितेच्या जागी तुळशीचा जन्म घडवला. म्हणून तुळशीला वृंदेचे रूप समजले जाते.

तुलसीविवाहाची पारंपरिक कथा आणि पूजा

या पौराणिक कथेच्या आधारे कार्तिक शुक्ल द्वादशी या दिवशी विष्णू आणि तुळशी यांचा विवाह मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. अनेक ठिकाणी तुळशीच्या कुंडीसमोर शालिग्राम (विष्णूचे प्रतीक) ठेवून त्यांच्यात विवाह विधी पार पडतो.

विवाह विधी

• तुळशीच्या झाडाची हल्दी-कुंकू, गंध, हार, वस्त्र, माळा यांनी सजावट केली जाते.

• शालिग्राम व तुळशी यांच्यासमोर मंडप उभारला जातो.

• मंगलाष्टक म्हटले जाते, पूजन विधी पार पडतो आणि गोड पदार्थांचा नैवेद्य दाखवून आरती केली जाते.

• तुळशीविवाहात विशेषतः सजावटीसाठी ऊस, आवळा, आंब्याची पाने, साखरेच्या गाठी वापरल्या जातात.

• विवाहानंतर महिलांमध्ये हळदी-कुंकवाचा कार्यक्रम होतो.

समाजातील सामाजिक संदेश

तुलसीविवाहाचा एक सामाजिक पैलू असा आहे की, ‘विवाहाच्या प्रतीकाची सुरुवात’ या दिवशी होते. खऱ्या लग्नसराईची ही नांदी असते. त्यामुळे या दिवसानंतर विवाह, मुहूर्त, मंगलकार्ये सुरू केली जातात.

आधुनिक काळातील तुलसीविवाहाचे महत्त्व

आजच्या काळातही तुलसीविवाहाची परंपरा टिकून आहे. अनेक घरांमध्ये अगदी वास्तविक विवाहासारखे विधी करून तुळशीचे लग्न लावले जाते. अनेक ठिकाणी तर सामूहिक तुलसीविवाह सोहळे देखील साजरे केले जातात. या सणामुळे:

• पर्यावरण पूरक झाडांची महती पटते.

• धार्मिकता, सुसंस्कृतता व परंपरेचे जतन होते.

• स्त्रीचे पतिव्रता धर्माचे महत्त्व अधोरेखित होते.

• लग्नाच्या ऋतूची सुरुवात होते.

तुलसीविवाह – सांस्कृतिक व आध्यात्मिक संकल्पना

हिंदू धर्मात वनस्पतींनाही देवतेसमान स्थान आहे. तुळशी ही त्यातील सर्वोच्च स्थानावर आहे. तिला केवळ पूजनीय न मानता तिचे पर्यावरणातील, औषधीय व आध्यात्मिक महत्त्वही स्वीकारले गेले आहे.

तुलसीविवाह म्हणजे नुसती धार्मिकता नव्हे, तर एक समर्पण, त्याग, निष्ठा, पर्यावरणप्रेम व अध्यात्माचा संगम आहे.

तुलसीविवाह हा केवळ एक धार्मिक विधी नाही, तर तो आपल्या भारतीय संस्कृतीतील श्रद्धा, पर्यावरणप्रेम, स्त्री-पुरुष संबंधातील निष्ठा व पवित्रता यांचे प्रतीक आहे.

पौराणिक कथांनी भरलेला, भावनिकतेने ओथंबलेला आणि सामाजिक संदेशनांनी परिपूर्ण असा हा सण आजही आपल्याला परंपरेशी जोडून ठेवतो.

आपणही आपल्या घरात किंवा परिसरात तुलसीविवाह साजरा करून परंपरेचा सन्मान करूया आणि पुढील पिढीपर्यंत हा वारसा जपून नेऊया.