दिवाळीत फटाके का फोडतात? परंपरेचा जल्लोष, रंजक इतिहास आणि आजचे वास्तव

दिवाळीचा सण म्हणजे दिव्यांचा लखलखाट, रांगोळीचे मनमोहक रंग, फराळाचा घमघमाट आणि आप्तेष्टांसोबतचा आनंद. या सगळ्यात आणखी एक गोष्ट दिवाळीला एक वेगळी ओळख देते, ती म्हणजे फटाक्यांची आतषबाजी आणि त्यांचा कानठळ्या बसवणारा आवाज. लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत अनेकजण फटाके फोडण्याचा आनंद घेतात. पण तुम्ही कधी विचार केला आहे का, की प्रकाशाच्या या उत्सवात आवाज आणि धूर निर्माण करणारे फटाके फोडण्याची परंपरा नेमकी का आणि कशी सुरू झाली?

यामागे केवळ आनंद साजरा करण्याची एक पद्धत आहे की काही पौराणिक, ऐतिहासिक आणि सामाजिक कारणंही दडलेली आहेत? चला, या लेखातून आपण दिवाळी आणि फटाके यांच्या नात्याचा सखोल शोध घेऊया.

१. पौराणिक आणि धार्मिक संदर्भ: वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचा उत्सव

फटाके फोडण्यामागे सर्वात प्रचलित आणि महत्त्वाच्या कथा या पौराणिक संदर्भांशी जोडलेल्या आहेत.

• प्रभू श्रीरामांचे अयोध्येत पुनरागमन: दिवाळी साजरी करण्यामागची सर्वात मोठी कथा म्हणजे १४ वर्षांचा वनवास संपवून आणि लंकापती रावणाचा वध करून प्रभू श्रीराम, सीतामाता आणि लक्ष्मण यांच्यासह अयोध्येत परतले. आपल्या लाडक्या राजाच्या स्वागतासाठी आणि वाईटावर मिळवलेल्या या अभूतपूर्व विजयाच्या आनंदात संपूर्ण अयोध्यावासियांनी घरोघरी दिवे लावून 'दीपोत्सव' साजरा केला. असं मानलं जातं की, हाच आनंद अधिक भव्य स्वरूपात साजरा करण्यासाठी, जल्लोष व्यक्त करण्यासाठी आणि आसुरी शक्तींना दूर पळवण्यासाठी लोकांनी फटाके आणि आतषबाजीसारख्या गोष्टींचा वापर सुरू केला. फटाक्यांचा मोठा आवाज आणि तेजस्वी प्रकाश हा त्या विजयाच्या घोषणेचे प्रतीक मानला जातो.

• नरकासुराचा वध: दिवाळीशी जोडलेली आणखी एक महत्त्वाची कथा म्हणजे भगवान श्रीकृष्णाने केलेला नरकासुराचा वध. नरकासुर नावाच्या राक्षसाने सोळा हजार कन्यांना बंदी बनवून प्रजेवर प्रचंड अत्याचार केले होते. श्रीकृष्णाने त्याचा वध करून त्या कन्यांची आणि प्रजेची सुटका केली. नरकासुराच्या मृत्यूमुळे लोकांना जो आनंद झाला, तो साजरा करण्यासाठी त्यांनी दीपोत्सव केला. फटाके फोडणे हे त्या आसुरी शक्तीच्या अंताचे आणि समाजात पसरलेल्या नकारात्मकतेच्या दहनाचे प्रतीक मानले जाते.

या दोन्ही कथांमधील समान धागा म्हणजे 'अमंगळ आणि वाईट शक्तींचा नाश'. फटाक्यांमधून निघणारा आवाज आणि प्रकाश हा नकारात्मक ऊर्जा आणि दुष्ट आत्म्यांना दूर ठेवतो, असाही एक समज पूर्वापार चालत आलेला आहे.

२. ऐतिहासिक धांडोळा: फटाक्यांचा शोध आणि भारतातील आगमन

पौराणिक कथा जरी आपल्या संस्कृतीचा भाग असल्या, तरी फटाक्यांचा इतिहास तुलनेने आधुनिक आहे.

• चीनमधील शोध: फटाक्यांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या 'बारूद' किंवा 'गनपावडर'चा शोध साधारणतः ९व्या शतकात चीनमध्ये लागला. सुरुवातीला याचा उपयोग वाईट शक्तींना आणि दुष्ट आत्म्यांना पळवून लावण्यासाठी केला जात असे. नंतर त्याचा उपयोग समारंभांमध्ये आणि उत्सवांमध्ये आतषबाजीसाठी होऊ लागला.

• भारतातील प्रवास: व्यापारी आणि प्रवाशांमार्फत ही कला भारतात पोहोचली. सुरुवातीला फटाक्यांचा वापर केवळ राजघराण्यातील विवाहसोहळे, राज्याभिषेक किंवा युद्धातील विजयाच्या उत्सवांपुरता मर्यादित होता. तो एक शाही थाट आणि प्रतिष्ठेचे लक्षण मानला जात असे. हळूहळू, सामान्य लोकांपर्यंत ही परंपरा पोहोचली आणि दिवाळीसारख्या मोठ्या सणांमध्ये आनंद व्यक्त करण्याचे एक प्रमुख साधन बनली.

३. सामाजिक आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन

• आनंद व्यक्त करण्याचे माध्यम: मोठा आवाज करणे आणि तेजस्वी प्रकाश निर्माण करणे, ही मानवी स्वभावात आनंद व्यक्त करण्याची एक आदिम पद्धत आहे. फटाके हे सामूहिक आनंदाचे आणि उत्साहाचे प्रतीक बनले.

• कीटकांचा नाश: काही जुन्या समजुतींनुसार, पावसाळ्यानंतर हवेत वाढलेल्या कीटक आणि डासांना दूर करण्यासाठी फटाक्यांच्या धुराचा उपयोग होतो, असे मानले जात असे. अर्थात, आजच्या रासायनिक फटाक्यांच्या धुराचे दुष्परिणाम पाहता, हा समज तितकासा योग्य वाटत नाही.

आधुनिक काळातील वास्तव: आनंद विरुद्ध प्रदूषण

एकेकाळी आनंद आणि विजयाचे प्रतीक असलेले फटाके आजच्या काळात एका मोठ्या समस्येचे कारण बनले आहेत, हे नाकारता येणार नाही.

• वायू प्रदूषण: फटाक्यांमधून निघणाऱ्या सल्फर डायऑक्साइड, नायट्रोजन डायऑक्साइड आणि इतर विषारी वायूंमुळे हवेची गुणवत्ता अत्यंत खराब होते. याचा थेट परिणाम लहान मुले, वृद्ध आणि श्वसनाचे आजार असलेल्या रुग्णांवर होतो.

• ध्वनी प्रदूषण: फटाक्यांचा कानठळ्या बसवणारा आवाज केवळ माणसांसाठीच नव्हे, तर पशुपक्ष्यांसाठीही अत्यंत त्रासदायक आणि भीतीदायक असतो.

• अपघातांचा धोका: फटाके फोडताना निष्काळजीपणामुळे अनेक अपघात होतात आणि भाजण्याच्या घटना घडतात.

परंपरेला देऊया जबाबदारीची जोड

दिवाळीत फटाके फोडण्यामागे आनंद आणि जल्लोष साजरा करण्याचा शुद्ध हेतू आहे, जो पौराणिक काळापासून चालत आला आहे. तो वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचा उत्सव आहे. पण काळाच्या ओघात या परंपरेचे स्वरूप बदलले आहे आणि त्याचे काही गंभीर दुष्परिणामही समोर आले आहेत.

त्यामुळे, उत्सव साजरा करताना आपण आपल्या पर्यावरणाची आणि आरोग्याची काळजी घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. आजकाल बाजारात कमी प्रदूषण करणारे 'ग्रीन फटाके' उपलब्ध आहेत. फटाक्यांवर अतोनात खर्च करण्याऐवजी तोच पैसा गरजू लोकांना मदत करण्यासाठी किंवा दिव्यांची आरास, रांगोळी यांसारख्या पर्यावरणपूरक गोष्टींवर खर्च करूनही दिवाळीचा खरा आनंद मिळवता येतो.

चला, या दिवाळीत आवाजापेक्षा अधिक प्रकाश आणि धुरापेक्षा अधिक स्नेह पसरवूया. आपली परंपरा जपूया, पण तिला विवेकाची आणि जबाबदारीची जोड देऊया.