अक्षय्य तृतीया - एक शुभमुहूर्त

हिंदू धर्मात काही विशिष्ट दिवस अत्यंत शुभ मानले जातात. त्या दिवशी केलेले कार्य, दान, उपवास, पूजन, संकल्प हे सर्व 'अक्षय्य' म्हणजेच नाशरहित फळ देणारे मानले जाते. साडेतीन मुहूर्तांपैकी अर्धा शुभ मुहूर्त म्हणून ओळखली जाणारी अक्षय्य तृतीया ही अशाच शुभ दिवसांपैकी एक आहे. अक्षय्य म्हणजे ज्याचा 'क्षय' किंवा नाश होऊ शकत नाही, आणि म्हणूनच या दिवशी केलेले कोणतेही शुभकर्म कायम टिकणारे व फलदायी मानले जाते.

अक्षय्य तृतीयेचा काल व वैशिष्ट्य

अक्षय्य तृतीया ही वैशाख शुद्ध तृतीयेला येते, म्हणजेच चैत्र महिन्यानंतर येणाऱ्या वैशाख महिन्यातील तिसरा दिवस. हा दिवस सूर्य व चंद्र दोघेही उच्च राशीत असतात – सूर्य मेष राशीत आणि चंद्र वृषभ राशीत. त्यामुळे ही वेळ सर्वश्रेष्ठ मुहूर्त मानली जात असून कोणतेही शुभ कार्य करण्यासाठी पंचांग बघण्याची आवश्यकता राहत नाही.

शुभ कार्यांची सुरुवात याच दिवशी का केली जाते?

हिंदू धर्मात विवाह, गृहप्रवेश, सोनं खरेदी, नवीन व्यवसायाची सुरुवात, शेतकामांची सुरुवात यासारखी सर्व शुभ कार्ये योग्य मुहूर्तावर करण्याची परंपरा आहे. अक्षय्य तृतीया हे त्यासाठी सर्वोत्तम मुहूर्त मानले जाते. कारण,

• या दिवशी केलेल्या शुभ कार्याचे फळ अक्षय्य राहते.

• नवीन व्यवसाय, शिक्षण, यंत्रारंभ, संपत्तीची गुंतवणूक, अशा प्रत्येक गोष्टीचा प्रारंभ याच दिवशी करण्याचा सल्ला दिला जातो.

• नवविवाहित जोडप्यांना याच दिवशी पहिले सोनं खरेदी करायला सांगितले जाते.

• या दिवशी केलेले दानधर्म, पूजन, मंत्रजप व उपवास अतिशय पुण्यदायक मानले जातात.

शेतकऱ्यांसाठी विशेष महत्त्वाचा दिवस

अक्षय्य तृतीया म्हणजे केवळ वैयक्तिक शुभकार्यासाठीचा दिवस नाही, तर शेती व्यवसायासाठी सुद्धा अत्यंत महत्त्वाचा दिवस आहे.

• पारंपरिक दृष्टिकोनातून शेतकरी या दिवसापासून खते तयार करणे, नांगरणी, बियाण्यांचे नियोजन, झुडपे काढणे, शेतसाफसफाई यांसारखी कामे सुरू करतात.

• यामुळे शेतीची सुरुवात सुद्धा शुभ मुहूर्तावर होते आणि संपूर्ण हंगाम भरभराटीचा जातो असा विश्वास आहे.

पौराणिक कथा – धर्म नावाच्या वाण्याची कथा

अक्षय्य तृतीयेच्या महतीसंबंधी एक पौराणिक कथा सांगितली जाते.

प्राचीन काळी शाकल नावाच्या नगरात 'धर्म' नावाचा वाणी राहत होता. तो व्यवसाय सांभाळून समाजोपयोगी कार्यात गुंतलेला असे. एकदा त्याला अक्षय्य तृतीयेच्या महत्त्वाची माहिती मिळाली.

त्यानंतर दरवर्षी अक्षय्य तृतीयेच्या दिवशी नदीत स्नान करून पितृ तर्पण, ब्राह्मणभोजन आणि धान्याने भरलेला मृद्घट (मातीचा घट) दान देण्याची परंपरा त्याने सुरू केली.

त्याच्या पुण्यकर्मामुळे पुढच्या जन्मात त्याचा जन्म एका समृद्ध राजघराण्यात झाला. राजा झाल्यानंतरही त्याने दानधर्म चालू ठेवले आणि त्याला कधीही काही कमी पडले नाही.

ही कथा सांगते की, अक्षय्य तृतीया हे केवळ शुभ कार्यासाठी नव्हे तर दानधर्मासाठी देखील सर्वोत्तम दिवस आहे.

गौरीच्या मायकेरी वारीची परंपरा

अक्षय्य तृतीया हा दिवस गौरीच्या मायकेरी वारीच्या समाप्तीचा दिवस मानला जातो.

• चैत्र शुद्ध तृतीला गौरी माहेरी येते, आणि वैशाख शुद्ध तृतीयेला ती पुन्हा आपल्या सासरी निघते.

• यामुळे पूर्वी गावोगावी स्त्रिया हळदीकुंकवासाठी घरोघरी जात आणि या दिवशी गौरी विसर्जनाची परंपरा पाळली जायची.

• स्त्रिया झाडांना झोके बांधून गाणी गात आणि गोड पदार्थ करून दिवसभर हा उत्सव साजरा केला जाई.

अक्षय्य तृतीया – एक श्राद्धदिनही!

अनेकांना माहिती नसलेला एक पैलू म्हणजे हा दिवस एक श्राद्धदिनही आहे.

• अक्षय्य तृतीया सहसा उन्हाळ्याच्या टोकाच्या कालखंडात येते.

• पूर्वीच्या काळी लोक या दिवसापर्यंत गार पाणी प्यायचे नाहीत.

• कारण, त्या आधी पितरांना तीलतर्पण करून मातीच्या कोऱ्या मडक्यातील पाणी दान केले जायचे.

• त्यानंतरच स्वतःसाठी गार पाणी पिण्याची सुरुवात होत असे.

• यामागे आरोग्यशास्त्रीय दृष्टिकोनही आहे – उन्हाच्या सुरुवातीला गार पाणी पिणे अपायकारक असते.

पाण्याच्या दानाची महती

या दिवशी जलदानाचे विशेष महत्त्व आहे.

• माणसे, प्राणी, पक्षी, झाडे यांची तहान भागवणे हे अत्यंत पुण्याचे काम मानले जाते.

• म्हणूनच या दिवसापासून सार्वजनिक पाणपोया, मडक्यांतील पाणी वाटप, तसेच झाडांना पाणी घालण्याची परंपरा सुरु होते.

• हे एक सामाजिक कर्तव्य समजून पूर्वजांनी ही संस्कृती निर्माण केली होती.

धर्म, दान व कृतज्ञतेचा दिवस

अक्षय्य तृतीया केवळ स्वतःच्या प्रगतीसाठी शुभ असलेला दिवस नाही, तर इतरांच्या सेवेसाठी, दानासाठी आणि धर्मकार्यासाठीही सर्वोत्तम आहे.

• या दिवशी सोनं खरेदी करणे शुभ मानले जाते, कारण सोनं समृद्धीचे प्रतीक आहे.

• तसेच धन, अन्न, वस्त्र, पाणी, गायी, सुवर्ण, अन्नधान्य, पुस्तके यांचे दान केल्यास त्याचे अक्षय्य पुण्य लाभते.

• अनेकजण या दिवशी अन्नदान, वस्त्रदान, पुस्तकदान, आयुर्वेदिक औषधदान करतात.

• मुलींचे कन्यादान, अन्नप्राशन, नामकरण, यज्ञोपवीत संस्कार यांचे आयोजन देखील या दिवशी केले जाते.

नवीन युगाची अक्षय्य तृतीया – डिजिटल काळातही उत्सव

आजच्या डिजिटल युगात सुद्धा अक्षय्य तृतीयेचे महत्व कमी झालेले नाही. उलट:

• अनेकजण ऑनलाईन सोनं खरेदी, पाणीवाटप उपक्रमात भाग, NGO ला देणग्या देऊन उत्सव साजरा करतात.

• सोशल मीडियावरून लोक एकमेकांना शुभेच्छा देतात, #AkshayaTritiya हे हॅशटॅग वापरतात.

• काही लोक पर्यावरण संवर्धन, वृक्षारोपण, पाण्याचे संरक्षण यासारख्या सामाजिक उपक्रमांना सुरुवात करतात.

अक्षय्य तृतीया – एक जीवनदृष्टी

अक्षय्य तृतीया म्हणजे केवळ मुहूर्त नव्हे, ती एक जीवनदृष्टी आहे.

• सकारात्मकतेची सुरुवात,

• सेवा-दानाचा निर्धार,

• समाजाप्रती कृतज्ञतेचे भाव,

• आणि जीवनातील प्रत्येक कार्यात मंगलता आणण्याचा संकल्प.

अक्षय्य तृतीया हा केवळ एक सण किंवा तिथी नाही, तर धर्म, दान, सामाजिक जबाबदारी आणि आध्यात्मिक उन्नती यांचा संगम असलेला दिवस आहे.

या दिवशी आपण नवे कार्य सुरू करून आपल्या यशाचा पाया मजबूत करू शकतो. पण त्याचबरोबर अन्य जीवांची सेवा, दानधर्म आणि पर्यावरण संवर्धन या पुण्यकर्मांनाही सुरुवात केली पाहिजे.

चला तर मग, या अक्षय्य तृतीयेला केवळ शुभ खरेदी न करता, पाण्याचा घोट, एक झाड, एक उपवास आणि एक दान करून खऱ्या अर्थाने "अक्षय्य" पुण्य संपादन करूया.