बकासुर - महाभारतातील एक खादाड राक्षस

महाभारत हा प्राचीन भारतीय इतिहास आणि संस्कृतीचा एक अजरामर ग्रंथ आहे, ज्यामध्ये अनेक कथा आणि पात्रे आपल्या पराक्रमाने आणि शौर्याने प्रसिद्ध आहेत. त्यापैकी एक म्हणजे बकासुर, जो आपल्या खाण्याच्या आसक्तीसाठी अर्थात खादाडपणासाठी ओळखला जातो.

बकासुर: खाण्याच्या आसक्तीचे अर्थात खादाडपणाचे प्रतीक

महाभारतात जे प्रसिद्ध राक्षस होऊन गेले त्यापैकी एक म्हणजे बकासुर. बकासुर हा आपल्या खाण्याच्या आसक्तीसाठी प्रसिद्ध होता त्यामुळे आजही जर कोणी मनुष्य जरुरीपेक्षा अधिक खात असेल तर त्याला बकासुर म्हटले जाते. बकासुर व भीमाची कथा ही आपल्या बऱ्यापैकी परिचयाची असली तरी या लेखात आपण या घटनेविषयी अधिक माहिती जाणून घेण्याचा प्रयत्न करू. बकासुराची कथा केवळ त्याच्या राक्षसी स्वभावापुरती मर्यादित नाही, तर ती एकचक्रा नगरीच्या नागरिकांच्या साहसाची आणि भीमाच्या पराक्रमाची कहाणी आहे. बकासुराच्या खाण्याच्या आसक्तीमुळे त्याला आजही एक उपहासात्मक संदर्भ म्हणून वापरले जाते, ज्यामुळे ही कथा लोकप्रिय आहे.

एकचक्रा नगरी आणि वैत्रकीय वन

प्राचीन भारतात एकचक्रा नामक एक मोठी नगरी होती व या नगरीच्या शेजारी वैत्रकीय नावाचे एक मोठे अरण्य होते. या वनास वैत्रकीय असे नाव असण्याचे कारण म्हणजे या वनात वेताची झाडे प्रचंड प्रमाणात होती. एका अर्थी हे संपूर्ण वन वेताच्या झाडांनीच भरले होते. वेतास संस्कृत भाषेत वैत्र असे म्हटले जाते. वैत्रकीय वनातच बकासुराचा निवास होता. बकासुराच्या पित्याचे नाव जटासूर असे होते. बकासुर हा वैत्रकीय वनातून एकचक्रा नगरीतील व आजूबाजूच्या परिसरातील सामान्य जनांना खूप त्रास देत असे. बकासुराच्या त्रासामुळे एकचक्रा नगरीतील नागरिक हैराण झाले होते. या वनातील वेताची झाडे आणि बकासुराचा निवास यामुळे वैत्रकीय वन हे कथेचे केंद्रबिंदू बनले आहे, ज्यामुळे या कथेला एक वेगळीच पार्श्वभूमी मिळते.

नागरिकांचा बकासुराशी करार

अनेक दिवस हा त्रास परिसरातील नागरिक सहन करीत होते त्यामुळे एके दिवशी समस्त विभागातील नागरिकांनी एकत्र बैठक बोलावली आणि बकासुराला भेटायचे ठरवून वैत्रकीय वनात प्रवेश केला. वैत्रकीय वनात बकासुराची भेट झाली यावेळी नागरिकांनी त्यास त्रास न देण्याची विनवणी केली व या बदल्यात तुला दर दिवशी एक गृहस्थ आळीपाळीने वीस खंडी धान्य आणि एक रेडा खंडणी म्हणून देत जाईल व या बदल्यात तू आम्हास त्रास द्यायचा नाहीस व इतर शत्रूंपासून सुद्धा तू आमचे रक्षण करीत जावेस. बकासुराने हा प्रस्ताव मान्य केला आणि दर दिवशी परिसरातील एका घराकडून बकासुरास वीस खंडी धान्य आणि रेडा जाऊ लागला. या करारामुळे एकचक्रा नगरीतील नागरिकांना तात्पुरता दिलासा मिळाला, परंतु हा करार त्यांच्यासाठी एक मोठी जबाबदारी बनली.

गरीब गृहस्थाची व्यथा आणि पांडवांचा प्रवेश

अशा प्रकारे काही दिवस सरले आणि एका अतिशय गरीब गृहस्थावर खंडणी देण्याची वेळ आली. ज्या गरीबाच्या घरात खायला दोन घास नाहीत तो वीस खंडी धान्य आणि रेडा कसा देऊ शकतो हा विचार त्याच्या कुटुंबास पडून ते अतिशय चिंतीत झाले मात्र बकासुरास वेळेवर कर मिळाला नाही तर त्याचा प्रकोप पुन्हा एकदा होण्याची भीती सर्वांना पडली. याच काळात पांडव लाक्षागृहातून सुखरूप बाहेर पडून याच परिसरात वास्तव्यास होते त्यावेळी त्यांच्या कानावर ही गोष्ट गेली. कुंतीने गरीब गृहस्थाचे कथन ऐकल्यावर तिने भीमास स्वतः वैत्रकीय वनात जाऊन बकासुराचा समाचार घेण्यास सांगितले आणि भीम थोडे अन्न आणि रेडा घेऊन त्या वनात गेला. कुंती आणि पांडव यांचा या कथेत प्रवेश होणे हा एक महत्त्वाचा टप्पा आहे, ज्यामुळे बकासुराच्या त्रासाला अंत येण्याची शक्यता निर्माण झाली.

भीम आणि बकासुर यांचा सामना

वनात भीम बकासुराची प्रतीक्षा करीत असताना त्यास भूक लागून त्याने गाड्यावरील बरेचसे अन्न सेवन केले आणि तेवढ्यात बकासुर आला. भीम हा या वनात बकासुराचा समाचार घ्यायलाच आला असल्याने साहजिकच आपले अन्न भीमाने फस्त केलेले पाहून बकासुरास राग आला आणि तो भीमावर चालून गेला. भीमाने सुद्धा बकासुराशी दोन हात करण्याची तयारी केली. भीमाच्या या धाडसामुळे कथेला एक रोमांचकारी वळण मिळाले. भीमाने बकासुराच्या अन्नाचा काही भाग खाल्ल्याने बकासुराचा राग अनावर झाला, आणि यामुळे दोघांमध्ये युद्धाला सुरुवात झाली.

भीमाचा पराक्रम आणि बकासुराचा अंत

यानंतर भीमाचे व बकासुराचे मोठे युद्ध होऊन त्यामध्ये बकासुराचा वध झाला व एकचक्रा नगरी आणि परिसरातील नागरिकांनी सुटकेचा निःश्वास टाकून भीमाचे व कुंतीचे आभार मानले. भीमाच्या या पराक्रमामुळे एकचक्रा नगरी आणि वैत्रकीय वन परिसरातील नागरिकांना बकासुराच्या त्रासातून मुक्ती मिळाली. भीमाच्या शौर्याने आणि कुंतीच्या मार्गदर्शनाने ही कथा महाभारत मधील एक अविस्मरणीय प्रसंग बनली. भीमाने आपल्या सामर्थ्याचा आणि बुद्धिमत्तेचा वापर करून बकासुराचा अंत केला, ज्यामुळे त्याचे नाव पांडवांमधील एक पराक्रमी योद्धा म्हणून इतिहासात नोंदले गेले.

बकासुर आणि भीम यांची कथा महाभारत मधील एक महत्त्वाचा प्रसंग आहे, जो शौर्य, बुद्धिमत्ता आणि सामाजिक जबाबदारीचे प्रतीक आहे. भीमाने एकचक्रा नगरीच्या नागरिकांना बकासुराच्या त्रासातून मुक्त केले, ज्यामुळे त्याचे धैर्य आणि पराक्रम सर्वश्रुत झाले. बकासुर आणि भीम यांची ही कथा पिढ्यानपिढ्या प्रेरणा देत राहील, आणि ती प्राचीन भारतीय संस्कृतीतील शौर्य आणि धैर्याचे प्रतीक म्हणून कायम स्मरणात राहील.