बाणकोट किल्ला अर्थात हिम्मतगड

कोकणची भूमी ही निसर्गसंपन्नतेसह इतिहासाचे ठसे आपल्यात सामावणारी आहे. ही भूमी केवळ सौंदर्याने नव्हे तर शौर्य, संघर्ष आणि संस्कृतीने नटलेली आहे. कोकणात असाच एक दुर्लक्षित, पण महत्त्वाचा किल्ला म्हणजे बाणकोटचा हिम्मतगड, ज्याला इंग्रजांनी फोर्ट व्हिक्टोरिया असेही नाव दिले. हा किल्ला केवळ डोंगरी किल्ला नाही, तर त्याला सागरी दृष्टिकोनाचीही विशेष जोड आहे.

बाणकोट गावाची ओळख

रत्नागिरी जिल्ह्याच्या उत्तरेला आणि रायगड जिल्ह्याच्या सीमेला लागून असलेल्या बाणकोट गावाची नोंद प्लिनी या ग्रीक इतिहासकाराने मंदगोर किंवा मंदगिरी या नावाने केली होती. आजही हे गाव आधुनिकतेच्या युगात बदलत असले असले तरी, त्याचा ऐतिहासिक वारसा तितकाच प्रभावशाली आणि समृद्ध आहे.

बाणकोट किल्ला म्हणजे हिम्मतगड

इतिहासाच्या नोंदींनुसार या किल्ल्याचे मूळ नाव हिम्मतगड होते. शिवकालात तो मराठ्यांच्या ताब्यात आला आणि शिवाजी महाराजांनी सागरी आरमाराच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या किल्ल्यांमध्ये त्याचा समावेश केला. पुढील काळात हा किल्ला आंग्रे घराण्याच्या ताब्यात गेला. आंग्रे हे आपल्या नौदलशक्तीमुळे प्रसिद्ध होते. त्यांनी संपूर्ण कोकणपट्टीत इंग्रजांसह परकियांना आव्हान देणारे शौर्य दाखवले.

पण तुळाजी आंग्रे यांच्याशी पेशव्यांचे मतभेद झाल्याने इंग्रज आणि पेशव्यांनी संयुक्तपणे हल्ला केला आणि कमोडोर जेम्स या इंग्रज अधिकाऱ्याने किल्ला जिंकला. त्याच वेळेस इंग्रजांनी त्याचे नाव ठेवले — Fort Victoria.

किल्ल्याची बांधकामशैली व रचना

बाणकोट किल्ला एक चौकोनी आकाराचा पश्चिमाभिमुख किल्ला आहे. तो डोंगरावर वसलेला असून आजूबाजूला दाट जंगल आणि प्रचंड हरितराई आहे. गावातून थेट किल्ल्यापर्यंत जाणारा रस्ता आहे, त्यावर अधूनमधून पायऱ्या आहेत. रस्ता पार केल्यानंतर एक विस्तीर्ण पठार लागते. इथे श्री गजानन मंदिर आणि एक खोल विहीर आहे. विहीर आजही पर्यटकांना त्या काळातील पाण्याच्या व्यवस्थेचे दर्शन घडवते.

तटबंदी आणि प्रवेशद्वार

किल्ल्याची तटबंदी आजही चांगल्या अवस्थेत आहे. मुख्य प्रवेशद्वार महिरपदार नक्षीदार असून कमानीवर गणेशपट्टी आहे, परंतु विशेष म्हणजे यात गणेशमूर्ती नाही. प्रवेशद्वारातून आत शिरल्यावर दोन्ही बाजूंनी पहारेकऱ्यांच्या देवड्या दिसतात. उजवीकडे असलेल्या देवडीत सहा हौद बांधलेले आहेत.

जिने आणि तटावरील वाटा

तटावर चढण्यासाठी वेगवेगळ्या ठिकाणी जिने बांधले आहेत. उजव्या कोपऱ्यात एक तळघर आहे, जे शक्यतो धान्य किंवा शस्त्रास्त्र साठवण्यासाठी वापरले गेले असावे. पूर्व तटावरही दोन जिने आहेत. तटावरून खाडीपल्याड हरिहरेश्वराचा देखावा थक्क करून टाकतो — हिरवी झाडी, निळा समुद्र आणि चांदणीसारखी वाळू पाहून मन भारावून जाते.

किल्ल्यातील धार्मिक वास्तू

किल्ल्याच्या मध्यभागी एक जुनी श्री हनुमानाची मूर्ती आहे. ही मूर्ती आजही स्थानिकांच्या श्रद्धेचे केंद्र आहे. हनुमानाच्या पाठिमागे एक दरवाजा आहे, जो सरळ तटबाहेरील बुरुजात जातो. तिथे एक जुनी विहीर आहे, पण ती आता निकामी झाली आहे. बुरुजामधून एक छोटी दिंडी गडाबाहेर निघते, जो आपत्कालीन मार्ग असावा.

खंदक आणि रेवणी व्यवस्था

दक्षिणेकडील भागात खंदक कोरडाच आहे, पण त्याच्या बाजूची रेवणी (पायवाट) आजही वापरात आहे. ती उत्तम स्थितीत आहे. हे सर्व पाहता, बाणकोट किल्ल्याची रचना सैन्यदलासाठी सुरक्षित व सोयीची होती, हे लक्षात येते.

बाणकोटचे व्यापारी व सागरी महत्त्व

शिवाजी महाराजांच्या काळात व नंतर बाणकोटचा विचार एक सागरी व्यापार बंदर म्हणून करण्यात आला होता. पण खाडीच्या मर्यादा, खोल पाणी अभाव आणि भूप्रदेशातील मर्यादांमुळे ते शक्य झाले नाही. त्यामुळे नंतर मुख्य सागरी ठाणे रत्नागिरीला हलवण्यात आले.

पर्यटनाची उपेक्षित जागा

इतकी समृद्ध इतिहासाची आणि भौगोलिक वैशिष्ट्यांची जागा असूनही, बाणकोट हिम्मतगड हा पर्यटकांपासून अजूनही दूर आहे. जर कोकणातील तेरेखोल किल्ल्याशी याची तुलना केली, तर बाणकोट किल्ला पुरेश्या प्रसिद्धीपासून वंचित असल्याचे स्पष्ट होते. पण स्थानिक गावकरी व निसर्गप्रेमी यांच्या प्रयत्नाने हे चित्र बदलू लागले आहे.

बाणकोट गडाजवळील प्रमुख आकर्षण स्थळे

• हरिहरेश्वर – खाडीपल्याड वसलेले हे तीर्थक्षेत्र, बाणकोटहून सहज दिसते.

• श्री गजानन मंदिर – किल्ल्याच्या पायथ्याशी असलेले हे मंदिर गावकऱ्यांचे श्रद्धास्थान आहे.

• खाडी किनारा – बाणकोट खाडीच्या किनाऱ्याने चालण्याचा अनुभव अविस्मरणीय आहे.

• निसर्ग निरीक्षण – पक्षी निरीक्षक, ट्रेकर्स आणि छायाचित्रकारांसाठी बाणकोट परिसर हे स्वर्गच.

बाणकोट हिम्मतगड म्हणजे कोकणातील एक विस्मरणात गेलेला पण समृद्ध इतिहास लाभलेला कोट. तो केवळ एक किल्ला नाही, तर तो मराठ्यांचे पराक्रम, इंग्रजांची स्वार्थी डावपेच आणि कोकणातील सागरी वैभव यांचा साक्षीदार आहे. जर योग्य ते संवर्धन आणि प्रचार केला गेला, तर बाणकोट किल्ला महाराष्ट्रातील पर्यटन नकाशावर अढळ स्थान मिळवू शकतो.