बेलापूर किल्ला - माहिती व इतिहास

पूर्वी ठाणे जिल्ह्यातील बेलापूर हे गाव सध्या नवी मुंबई शहरातील एक उच्चभ्रू उपनगर झाले आहे. ज्या काळी उत्तर कोकण हे पोर्तुगीजांच्या अमलाखाली होते, त्याकाळी वसई प्रांताच्या अखत्यारीत एकूण सात पेटे अर्थात तर्फ येत असत. या सात पेट्यांमध्ये एक पेटा म्हणजे बेलापूर. बेलापूर पेट्यात त्याकाळी आजूबाजूच्या ६४ खेडेगावांचा समावेश होत असे.

बेलापूर किल्ल्याचा ऐतिहासिक प्रवास

ब्रिटिश काळात सध्याच्या पनवेलच्या खाडीवर जो मोठा पूल बांधला आहे त्या पुलाच्या पलीकडील भागाचा समावेश पूर्वी ठाणे जिल्ह्यात व साष्टी तालुक्यात होत असे व अलीकडे कुलाबा जिल्हा येत असे. सध्याच्या नवी मुंबईमधील पनवेल, कळंबोली व कामोठे हे भाग पूर्वी कुलाबा म्हणजेच रायगड जिल्ह्यात येत व खारघर, बेलापूर, वाशी इत्यादी ठिकाणे ठाणे जिल्ह्यात येत. आता नवी मुंबई हा एक वेगळा जिल्हा झाला आहे. बेलापूर किल्ला हा नवी मुंबईच्या बेलापूर भागात पनवेल खाडीच्या तोंडाजवळ एका बेटावर वसलेला आहे. या बेटाची लांबी एक मैल व रुंदी एक मैल आहे. किल्ल्याची लांबी ४०० फूट तर रुंदी २०० फूट आहे.

पोर्तुगीजांच्या काळात बेलापूर किल्ल्याचे नाव होते सॅबेजो. १६व्या शतकात हा किल्ला जंजिऱ्याच्या सिद्दींनी बांधला होता, जो नंतर पोर्तुगीजांच्या ताब्यात गेला. १७३७ साली हा किल्ला मराठ्यांनी पोर्तुगीजांकडून स्वराज्यात आणला. वसईवरील मोहिमेत तब्बल ४००० मराठ्यांनी किल्ल्यास वेढा घातला. यावेळी किल्ल्यास पाच बुरुज असून आत ११ तोफा तैनात होत्या तसेच बेलापूर बंदरावर सुद्धा ९ तोफा तैनात होत्या. मराठ्यांनी वेढा घालून बेलापूर किल्ल्यातील पोर्तुगीजांना मुंबई व वसईवरून मदत येणार नाही असा बंदोबस्त केला आणि २० दिवसांच्या युद्धानंतर हा किल्ला मराठ्यांच्या ताब्यात आला यावेळी २५ पोर्तुगीज मारले गेले.

चिमाजी अप्पा पेशवे ब्रह्मेंद्र स्वामींना पत्रात लिहितात की, वांद्रे, वेसावे व बेलापूर हे जागे फार बळकट आहेत. तिथलाही उपाय करू. हा किल्ला जिंकण्यापूर्वी चिमाजी अप्पा यांनी येथील महादेवास बेलांचा नवस केला होता व फत्ते झाल्यावर त्यांनी या किल्ल्याचे बेलापूर असे नामकरण केले अशी आख्यायिका आहे. या विजयाने मराठ्यांनी उत्तर कोकणातील पोर्तुगीजांचा प्रभाव कमी केला आणि स्वराज्याचा विस्तार केला. चिमाजी अप्पा यांच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांनी वसई, वांद्रे आणि बेलापूर यांसारख्या रणनीतिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या जागा ताब्यात घेतल्या.

१८१८ साली, जसे इतर अनेक मराठा किल्ले ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेले, तसाच बेलापूर किल्लाही ब्रिटिशांच्या हाती गेला. ब्रिटिशांनी याचा उपयोग सैनिकी तळ म्हणून केला, परंतु कालांतराने त्याचे महत्त्व कमी झाले. आज हा किल्ला जीर्णावस्थेत आहे, आणि नवी मुंबईच्या गजबजलेल्या शहरी वातावरणात तो जवळपास लुप्त होत चालला आहे.

बेलापूर किल्ल्याची वास्तुकला

बेलापूर किल्ला पनवेल खाडीच्या मुखावर एका बेटावर बांधला गेला आहे. या बेटाची लांबी एक मैल व रुंदी एक मैल आहे. किल्ल्याची लांबी ४०० फूट तर रुंदी २०० फूट आहे. किल्ल्याची रचना रणनीतिकदृष्ट्या मजबूत आहे, कारण तो खाडीच्या तोंडावर वसलेला असल्याने सागरी हल्ल्यांपासून संरक्षणासाठी आदर्श होता. किल्ल्याला पाच बुरुज होते, आणि त्यात ११ तोफा तैनात होत्या. याशिवाय, बेलापूर बंदरावर ९ तोफा ठेवण्यात आल्या होत्या, ज्या खाडीवरून येणाऱ्या शत्रूंवर नजर ठेवण्यासाठी आणि हल्ला करण्यासाठी उपयुक्त होत्या.

सध्या जेथे नवी मुंबई महानगरपालिका आहे, त्या चौकास किल्ला अथवा फोर्ट या नावाने ओळखले जाते. उरणच्या दिशेने आपण अगदी नवी मुंबई महापालिकेच्या विरुद्ध दिशेस उभे राहिलो की डाव्या बाजूला रस्त्याला खेटूनच एक अतिशय जुनी टॉवर सदृश वस्तू आपल्या नजरेस पडते. हा बेलापूर खाडीचे संरक्षण करण्यासाठी बांधण्यात आलेला मनोरा असावा कारण याच्या भिंतीत आतून गोळ्यांचा मारा करण्यासाठी छिद्रे कोरण्यात आली आहेत. हा मनोरा किल्ल्याचा एक महत्त्वाचा भाग होता, जो खाडीच्या रक्षणासाठी वापरला जात असे.

जे एन पी टी रस्त्यावरून बंदरावर नजर टाकली असता किल्ल्याचे दर्शन मुळीच होत नाही कारण आजूबाजूस अनेक उंच इमारती व झाडे असल्याने किल्ला पूर्णतः लपून जातो. या ठिकाणी एकूण दोन मेढेकोट आहेत, दोन्ही मेढेकोट अतिशय जीर्णावस्थेत आहेत. एके काळी बेलापूर किल्ल्यास साष्टी बेटाचा रक्षक असे सार्थ नाव होते, मात्र आता हा रक्षक आपल्या शेवटच्या घटका मोजत आहे. मराठी बझ तर्फे सरकारला विनंती आहे की इतिहासाची साक्ष देणाऱ्या ह्या किल्ल्याचे जबाबदारीने जतन व्हावे.

किल्ल्याच्या आत पाण्याच्या टाक्या आणि काही इमारतींचे अवशेष आजही आढळतात, परंतु ते जीर्ण झाले आहेत. किल्ल्याच्या तटबंदी आणि बुरुज यांचे बांधकाम चुन्याच्या दगडांनी केले गेले आहे, जे त्या काळातील स्थापत्यशास्त्राची उत्तम निदर्शक आहे. किल्ल्याच्या मध्यभागी एक मोक्याची जागा होती, जिथे सैन्याची तैनाती आणि शस्त्रसाठा ठेवला जात असे. किल्ल्याच्या बाहेरील मेढेकोटांचा उपयोग संरक्षण आणि टेहळणीसाठी होत असे, परंतु आता त्या जीर्ण झाल्या आहेत.

बेलापूर किल्ल्याचे सांस्कृतिक आणि रणनीतिक महत्त्व

बेलापूर किल्ला हा उत्तर कोकणातील सागरी व्यापार आणि संरक्षणासाठी रणनीतिकदृष्ट्या महत्त्वाचा होता. पोर्तुगीजांनी हा किल्ला सॅबेजो नावाने बांधला, कारण त्यांना साष्टी बेट आणि पनवेल खाडीच्या व्यापारावर नियंत्रण ठेवायचे होते. किल्ल्याची उंची आणि स्थान यामुळे शत्रूंच्या सागरी हल्ल्यांवर नजर ठेवणे सोपे होते. मराठ्यांनी हा किल्ला जिंकून स्वराज्याचा भाग बनवला, ज्यामुळे त्यांचे सागरी वर्चस्व वाढले.

चिमाजी अप्पा यांनी बेलापूर किल्ला जिंकण्यापूर्वी महादेवास बेलांचा नवस केला होता, आणि विजयानंतर त्यांनी किल्ल्याचे बेलापूर असे नामकरण केले. ही आख्यायिका स्थानिक लोककथांमध्ये आजही प्रचलित आहे. किल्ल्याच्या जवळ असलेल्या बेलापूर गावातील स्थानिक संस्कृती आणि परंपरा यामुळे या परिसराला सांस्कृतिक महत्त्व आहे. गावातील मासेमारी आणि शेती हा मुख्य व्यवसाय असून, स्थानिक खाद्यपदार्थ जसे की मासळीचे कालवण आणि भाकरी पर्यटकांना आकर्षित करतात.

बेलापूर किल्ल्याला भेट कशी द्यावी?

बेलापूर किल्ला नवी मुंबईच्या मध्यवर्ती भागात आहे, परंतु शहरीकरणामुळे तो उंच इमारती आणि झाडांमुळे लपला आहे. किल्ल्याला भेट देण्यासाठी खालील मार्गदर्शन उपयुक्त ठरेल:

• प्रवासाची सोय: नवी मुंबईहून बेलापूर किल्ल्यापर्यंत रस्त्याने सहज पोहोचता येते. मुंबईहून बेलापूर हे अंतर ४५ किमी आहे, तर पुण्याहून १३० किमी आहे. बेलापूर रेल्वे स्टेशन जवळ आहे, जिथून रिक्षा किंवा खासगी वाहनाने किल्ल्याच्या पायथ्यापर्यंत जाता येते.

• ट्रेकिंग: किल्ल्यावर जाण्यासाठी ट्रेकिंगची गरज नाही, कारण तो रस्त्यालगत आहे. तथापि, किल्ल्याच्या परिसरात फिरण्यासाठी सावधगिरी बाळगावी, कारण मेढेकोट जीर्ण झाले आहेत.

• राहण्याची सोय: नवी मुंबईत अनेक हॉटेल्स आणि होमस्टे उपलब्ध आहेत. बेलापूर, वाशी आणि खारघर येथे राहण्याची उत्तम व्यवस्था आहे.

• खाण्याची सोय: किल्ल्यावर जेवणाची सोय नाही, त्यामुळे स्वतःचे जेवण आणि पाणी सोबत न्यावे. बेलापूर परिसरातील स्थानिक ढाब्यांवर मासळीचे पदार्थ आणि महाराष्ट्रीयन थाळी मिळते.

• सर्वोत्तम वेळ: ऑक्टोबर ते मार्च हा किल्ल्याला भेट देण्यासाठी उत्तम काळ आहे, कारण हवामान सौम्य आणि आल्हाददायक असते.

• सुरक्षितता: किल्ल्याच्या जीर्ण अवस्थेमुळे सावधगिरी बाळगावी. स्थानिक मार्गदर्शकांचा सल्ला घेणे उचित आहे.

बेलापूर किल्ल्याचे पर्यटन आणि संवर्धन

बेलापूर किल्ला हा एके काळी साष्टी बेटाचा रक्षक होता, परंतु आज तो जीर्णावस्थेत आहे. नवी मुंबईच्या गजबजलेल्या शहरी वातावरणात किल्ल्याचे अवशेष लपले आहेत. जे एन पी टी रस्त्यावरून किल्ल्याचे दर्शन होत नाही, कारण उंच इमारती आणि झाडांनी तो झाकला आहे. किल्ल्याच्या दोन मेढेकोट आणि मनोरा यांचे अवशेष आजही इतिहासाची साक्ष देतात, परंतु त्यांची अवस्था दयनीय आहे.

मराठी बझ तर्फे सरकारला विनंती आहे की इतिहासाची साक्ष देणाऱ्या ह्या किल्ल्याचे जबाबदारीने जतन व्हावे. पुरातत्व खात्याने आणि स्थानिक प्रशासनाने किल्ल्याचे संवर्धन करून त्याला पर्यटन स्थळ म्हणून विकसित केल्यास, नवी मुंबईच्या पर्यटनाला नक्कीच चालना मिळेल. बेलापूर किल्ल्याला जंजिरा किंवा मुरुड यांसारख्या किल्ल्यांप्रमाणे पर्यटन स्थळ बनवण्याची क्षमता आहे, जर योग्य पायाभूत सुविधा आणि प्रचार केला गेला तर.

किल्ल्याच्या परिसरातून पनवेल खाडीचे सुंदर दृश्य दिसते, जे पर्यटकांना आकर्षित करू शकते. किल्ल्याच्या जवळ असलेला बेलापूर गाव आणि त्याची सांस्कृतिक परंपरा यामुळे पर्यटकांना स्थानिक जीवनाचा अनुभव मिळू शकतो. किल्ल्याच्या जवळ असलेला मनोरा आणि त्यातील गोळ्यांचा मारा करण्यासाठी कोरलेली छिद्रे इतिहासप्रेमींसाठी विशेष आकर्षण आहे.

बेलापूर किल्ला हा मराठा स्वराज्याचा आणि उत्तर कोकणातील पोर्तुगीज इतिहासाचा एक महत्त्वाचा साक्षीदार आहे. चिमाजी अप्पा यांच्या धैर्याने आणि रणनीतीने हा किल्ला स्वराज्यात आणला गेला, आणि त्याचे बेलापूर असे नामकरण झाले. आज नवी मुंबईच्या गजबजलेल्या वातावरणात हा किल्ला लपला असला तरी त्याचे ऐतिहासिक महत्त्व अबाधित आहे. पनवेल खाडीवरील हा किल्ला आणि त्याचा मनोरा इतिहासप्रेमींसाठी आणि पर्यटकांसाठी एक अनमोल ठिकाण आहे. सरकार आणि स्थानिक प्रशासनाने याचे संवर्धन केल्यास, बेलापूर किल्ला नवी मुंबईच्या पर्यटन नकाशावर पुन्हा झळकू शकतो. मग वाट कसली पाहता? बेलापूर किल्ल्याच्या या ऐतिहासिक प्रवासाला सुरुवात करा आणि स्वराज्याच्या गौरवशाली इतिहासाचा अनुभव घ्या!