कोकणातील कातळशिल्पे - एक गूढ

सह्याद्रीच्या तळी शोभते हिरवे तळकोकण, राष्ट्रदेवीचे निसर्गनिर्मित केवळ नंदनवन अशा शब्दांत कवी माधव ज्युलियन यांनी वर्णन केलेल्या कोकणात गेली १० वर्षे मैत्री ग्रुपच्या माध्यमातून कातळशिल्पांचा शोध घेत आहेत. कोकण, हे अरबी समुद्र आणि सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेले निसर्गसौंदर्याने नटलेले ठिकाण, आपल्या सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक वारशासाठीही ओळखले जाते. या लेखामध्ये आपण कोकणातील कातळशिल्पांचा गूढ आणि आकर्षक इतिहास, त्यांचे प्रकार, संशोधन आणि त्यांचे सांस्कृतिक महत्त्व यांचा सविस्तर अभ्यास करू. ही कातळशिल्पे प्रागैतिहासिक मानवाच्या कलात्मक आणि सांस्कृतिक जीवनाची साक्ष देतात, जी आजही संशोधक आणि पर्यटकांसाठी एक रहस्य आहे. या लेखामध्ये आपण या शिल्पांचे वैशिष्ट्य, त्यांचे संवर्धन आणि त्यांचे पर्यटनमहत्त्व यावर प्रकाश टाकू, ज्यामुळे ही कातळशिल्पे जागतिक वारसास्थळ म्हणून ओळखली जावीत.

कोकणातील कातळशिल्पांचा शोध

या संपूर्ण अनुभवाचे फलित कोंकण वेबिनार शृंखलेच्या चौथ्या वेबिनारमध्ये पाहायला आणि ऐकायला मिळाले. सुधीर रिसबूड (भाई), सुरेंद्र ठाकुरदेसाई आणि धनंजय मराठे या मित्रत्रयीने आधी आवड म्हणून आणि नंतर अत्यंत अभ्यासपूर्ण पद्धतीने या कातळशिल्पांविषयीची माहिती संकलित केली. ही कातळशिल्पे कोकणातील सड्यांवर म्हणजे जांभ्या खडकातून बनलेल्या कमी उंचीच्या पठारांवर दिसतात. कोकणातील जांभ्या दगडांचा भूभाग, जो प्रामुख्याने रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांत आढळतो, या शिल्पांसाठी एक आदर्श पृष्ठभूमी प्रदान करतो. या मित्रत्रयीच्या संशोधनाने कोकणातील प्रागैतिहासिक कालखंड उजेडात आणला आहे, ज्यामुळे कोकणाचा सांस्कृतिक वारसा जगाच्या नकाशावर येत आहे.

कातळशिल्पांचे प्रकार

ही शिल्पे पिक्टोग्लिफ आणि पेट्रोग्लिफ अशा दोन प्रकारात मोडतात. पिक्टोग्लिफ म्हणजे शिल्पचित्रे भीमबेटका येथे सापडली होती. आणि पेट्रोग्लिफ म्हणजे दगड खोदून केलेली शिल्पे पेरू या देशात सापडली होती. पिक्टोग्लिफ ही रंगांनी काढलेली चित्रे असतात, तर पेट्रोग्लिफ ही खडकावर खोदून तयार केलेली कोरीव कामे असतात. कोकणातील कातळशिल्पे प्रामुख्याने पेट्रोग्लिफ प्रकारातील आहेत, ज्यामध्ये खडकावर कोरलेली प्राणी, पक्षी आणि भौमितिक आकृत्या दिसतात. मानवी प्रागैतिहास समजून घेण्याचे साधन म्हणून त्यांच्याकडे पाहिले जाते. ही शिल्पे प्रागैतिहासिक मानवाच्या जीवनशैली, त्यांच्या पर्यावरणाशी नातेसंबंध आणि त्यांच्या कलात्मक अभिव्यक्तीचा पुरावा देतात.

कातळशिल्पांचे वैशिष्ट्य आणि गूढ

श्री. सुधीर रिसबूड यांनी या वेबिनारमध्ये कोकणातील कातळशिल्पांचे महत्त्व स्पष्ट करताना असे सांगितले की प्रागैतिहासिक मानवाच्या कलात्मक जीवनाची खूण म्हणजे ही शिल्पकला आहे. या शिल्पांमध्ये अनेक जलचर, भूचर आणि उभयचर अशा तीनही प्रकारातील पशू-पक्षी-मासे पाहायला मिळतात. काही प्राणी- उदाहरणार्थ एकशिंगी गेंडा ज्ञात इतिहासात कधीही कोकणात आढळला नव्हता मात्र तो या कातळशिल्पांमध्ये दिसतो. एलिफन्ट बर्ड हा केवळ आफ्रिकेत आढळणारा पक्षी या कातळशिल्पांमध्ये दिसतो. या प्राण्यांचे आणि पक्ष्यांचे चित्रण कोकणात का आणि कसे झाले, हा एक मोठा प्रश्न आहे. प्राण्यांचे आकार बहुतांश वेळा खऱ्या आकाराशी साधर्म्य साधणारे असतात. काही जलचरांची शिल्पे अशा प्रदेशात आढळली जिथून समुद्र २० किमी अंतरावर आहे. त्यामुळे कधीच न आढळणाऱ्या या प्राण्यांचे येथे वास्तव्य होते काय किंवा समुद्राची पातळी आधी वेगळी होती काय असे प्रश्न यातून उद्भवतात. काही अमूर्त शिल्पे, काही भौमितिक आकृत्या देखील येथे पाहायला मिळतात, ज्यांचा अर्थ आजही गूढ आहे. या शिल्पांमुळे प्रागैतिहासिक मानवाच्या जीवनशैली, त्यांच्या पर्यावरणाशी नातेसंबंध आणि त्यांच्या कल्पनाशक्तीवर प्रकाश पडतो.

प्रमुख ठिकाणे आणि संशोधन

यापूर्वी श्री. श्रीकांत परब, श्री. प्र. के. घाणेकर इत्यादींनी केलेले संशोधन मैत्री संस्थेने पुढे नेले. रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्गातील विविध ठिकाणी आढळतात. राजापूर येथील देवाचा गोठणे येथील कातळशिल्पांजवळ प्रचंड जैवविविधता तर आहेच शिवाय येथे केवळ बर्म्युडा ट्रँगल येथे अनुभवायला येणारे चुंबकीय विस्थापन अनुभवायला मिळते. येथून १२५ मीटर त्रिज्येच्या क्षेत्रात होकायंत्र चुकीची दिशा दर्शवते. असे निसर्गाचे अद्भुत रूप पाहणे आता या संशोधकांनी शक्य केले आहे. रत्नागिरी जिल्ह्यातील जयगड, चवे, रामरोड, निवळी, गोळप, गणेशगुळे, तर सिंधुदुर्गातील बारसू, पन्हाळे, देवीहसोळ यासारख्या ठिकाणी ही शिल्पे आढळतात. या संशोधनामुळे कोकणातील ५० हून अधिक गावांमध्ये १५०० पेक्षा जास्त कातळशिल्पांचा शोध लागला आहे, जे प्रागैतिहासिक कालखंडातील मानवी संस्कृतीचा पुरावा आहे.

कालमापन आणि संवर्धनाचे प्रयत्न

ही कातळशिल्पे पुराणाश्मयुग ते नवाश्मयुगाच्या मधल्या काळात म्हणजे साधारण इसवीसनपूर्व २५०००-४००० मध्ये केली गेल्याचा अंदाज असून त्यावर संशोधन सुरु असल्याचे त्यांनी सांगितले. सध्या राज्य पुरातत्व विभाग श्री. सुधीर रिसबूड यांच्या कार्याला सहकार्य करत आहे व या कातळशिल्पांना जागतिक वारसास्थळांत सामील करण्यासाठी त्यांचे प्रयत्न सुरु आहेत. मार्च २०२२ मध्ये युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांच्या तात्पुरत्या यादीत रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्गातील सात ठिकाणांचा समावेश झाला आहे, ज्यामुळे या शिल्पांचे जागतिक महत्त्व अधोरेखित झाले आहे. निसर्गयात्री ही संस्था या कातळशिल्पांची देखरेख, त्यांचे संवर्धन इत्यादींसाठी लोकसहभागातून प्रयत्न करत आहे. स्थानिक समुदाय आणि संशोधक यांच्या सहकार्याने या शिल्पांचे संरक्षण आणि प्रचार होत आहे, ज्यामुळे कोकणातील पर्यटनाला चालना मिळत आहे.

निसर्ग आणि कातळशिल्पांचा संगम

एरव्ही नापीक असणारे हे कोकणातील सडे हिवाळ्यात सुकलेले आणि लांबच लांब पसरलेले गवत, पावसाळ्यात मनमोहक हिरवळ आणि श्रावणात असंख्य कातळफुलांनी बहरलेले असतात. येथून खगोलीय निरीक्षणे करता येतात. या सड्यांवरील शिल्पे पावसाळ्यानंतर विशेष उठून दिसतात, कारण आजूबाजूच्या गवतामुळे त्यांचे सौंदर्य अधिक खुलते. या शिल्पांचे निसर्गाशी असलेले नाते आणि त्यांचे खगोलीय निरीक्षणांसाठी उपयुक्त ठिकाण हे पर्यटकांसाठी आकर्षण आहे. त्यामुळे या शिल्पांची गंमत आयुष्यात एकदा तरी प्रत्यक्ष अनुभवाच असे आवाहन श्री. सुधीर रिसबूड यांनी व्याख्यानाच्या शेवटी केले.

पर्यटन आणि भेट देण्याच्या टिप्स

कोकणातील कातळशिल्पांना भेट देण्यासाठी रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील गावांना भेट द्या. पावसाळा संपल्यानंतर ऑक्टोबर ते मार्च हा कालावधी या शिल्पांना पाहण्यासाठी उत्तम आहे, कारण यावेळी सडे स्वच्छ आणि शिल्पे स्पष्ट दिसतात. राजापूर येथील देवाचा गोठणे येथील चुंबकीय विस्थापन अनुभवण्यासाठी होकायंत्र सोबत घ्या. स्थानिक मार्गदर्शक आणि निसर्गयात्री संस्थेच्या सहकार्याने ही ठिकाणे पाहणे सोयीचे ठरेल. कोकणातील समुद्रकिनारे, किल्ले आणि ही कातळशिल्पे एकत्रितपणे एका अविस्मरणीय सहलीसाठी आदर्श आहेत.

वेबिनारच्या शेवटी निसर्ग टूर्स चे संचालक श्री. संजय नाईक यांनी श्री. सुधीर रिसबूड यांचे आभार मानले व पुढील वेबिनारची उद्घोषणा करून समारोप केला. ‘नव्याने कोकण दाखवूया’ ही कोकण पर्यटनावरील वेबिनार शृंखला सर्वांसाठी खुली असून २३ एप्रिल ते २८ मे च्या दरम्यान दर शुक्रवारी संध्याकाळी ४.३० वाजता कोकण पर्यटन प्रादेशिक विभागाच्या अधिकृत फेसबुक पेजवर ती प्रसारित केली जात आहे. कोकणातील कातळशिल्पे ही प्रागैतिहासिक मानवाच्या सर्जनशीलतेची आणि कोकणच्या सांस्कृतिक वारशाची साक्ष आहे. या लेखामध्ये आपण या शिल्पांचे गूढ, त्यांचे संशोधन आणि त्यांचे पर्यटनमहत्त्व यांचा अभ्यास केला. कोकणातील या कातळशिल्पांना भेट द्या आणि प्रागैतिहासिक कालखंडाचा अनुभव घ्या.