भीमाशंकर – बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आणि भीमा नदीचे उगमस्थान

सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेले अद्भुत देवस्थान

पावसाळ्यात सह्याद्रीच्या डाकीनी नावाच्या डोंगराला पाझर फुटतो. माथ्यावर विविध झाडे दिमाखाने डोलू लागतात. निळ्या, लाल, पिवळ्या रानफुलांनी हा डोंगर नटून जातो. आपला थांगपत्ता कोणालाही लागू नये म्हणून तो अंगावर धुक्याची दाट चादर ओढतो, पण हे मोहक दृश्य पाहण्यासाठी पर्यटकांना येथे येणे आवरत नाही.

हेच ते स्थळ — बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असणारे आणि भीमा नदीचे उगमस्थान असलेले भीमाशंकर मंदिर. निसर्ग, अध्यात्म आणि साहस यांचा अद्भुत संगम येथे पाहायला मिळतो.

भीमाशंकरचे धार्मिक महत्त्व

भीमाशंकर हे भगवान शंकराचे सहावे ज्योतिर्लिंग मानले जाते. येथे भगवान शंकराची पूजा केल्यास सर्व पापांचा नाश होतो असे मानले जाते.

त्रिपुरासुर या राक्षसाचा वध करण्याची कथा या स्थळाशी जोडलेली आहे.

• त्रिपुरासुराने देवांना त्रास दिला, म्हणून ब्रह्मदेव व इंद्र यांनी एक हजार वर्षे तपश्चर्या केली.

• भगवान शंकर प्रसन्न होऊन त्यांनी इंद्राला आदीमायेची प्रार्थना करण्यास सांगितले.

• या स्थळी आदिमाया कमलजादेवी या नावाने पूजली जाते.

• शिव व कमलजादेवी यांनी मिळून त्रिपुरासुराशी युद्ध केले. युद्धादरम्यान शिवपार्वती भीमरूपात उभे राहिले आणि राक्षसाचा वध केला.

• त्या वेळी भगवान शंकराच्या अंगातून वाहिलेल्या घामाच्या धारांमधूनच भीमा नदीचा उगम झाला.

"भीमाशंकर" हे नाव याच भीमरूपामुळे प्रसिद्ध झाले.

त्रिपुरी पौर्णिमेचा उत्सव

त्रिपुरासुराचा वध कार्तिक शुद्ध पौर्णिमेला झाला. त्यामुळे हा दिवस त्रिपुरी पौर्णिमा म्हणून साजरा होतो. या दिवशी भीमाशंकरमध्ये भव्य सोहळा आणि पालखी यात्रा भरते. भक्त दूरवरून या दिवशी दर्शनासाठी येतात.

भीमाशंकर मंदिराचा इतिहास

• समुद्रसपाटीपासून १,०५७ मीटर उंचीवर वसलेले हे मंदिर ९०० वर्षे जुने आहे.

• मंदिराची बांधणी हेमाडपंथी शैलीत असून शिखर उत्तर भारतीय पद्धतीचे आहे.

• १७३३ साली नाना फडणवीसांनी या मंदिराचा जिर्णोद्धार केला.

• मंदिराच्या गाभाऱ्यात स्वयंभू शिवलिंग आहे.

• मंदिराच्या प्रांगणात पोर्तुगीजकालीन घंटा असून ती वसई विजयाची साक्ष देते.

परिसरातील प्रमुख तीर्थ व स्थळे

भीमाशंकरला भेट दिल्यास केवळ मंदिरच नाही तर आसपासची अनेक धार्मिक आणि नैसर्गिक स्थळे पाहण्यासारखी आहेत:

• हनुमान तळे – निसर्गरम्य जलाशय

• व्याघ्रपद तीर्थ

• पापनाथन तीर्थ

• कमलजा देवीचे तळे

• अरण्यतीर्थ

• पापमोचनी तीर्थ

• ज्ञानकुंड

• गुप्त भीमाशंकर

• नागफणी टेकडी – येथून माथेरान, कर्जत, कल्याणपर्यंतचा परिसर दिसतो.

भीमाशंकर अभयारण्य – वन्यजीव व जैवविविधता

भीमाशंकर हे फक्त धार्मिक स्थळ नाही तर वन्यजीव अभयारण्य देखील आहे. येथे अनेक दुर्मिळ वनस्पती आणि प्राणी पाहायला मिळतात.

• शेकरू – उडणारी खार, महाराष्ट्राचा राज्यपशू

• बिबट्या, तरस, भेकर, कोल्हे, मुंगूस

• जांभूळ, आंबा, तमालपत्र यांसारख्या औषधी वनस्पती

पर्यटन व निवास व्यवस्था

भीमाशंकरला भेट देण्यासाठी मुंबईहून २४९ किमी आणि पुण्याहून १२० किमी प्रवास करावा लागतो.

• राज्य परिवहन महामंडळाच्या बस सेवा थेट उपलब्ध आहेत.

• रायगड जिल्ह्यातील खांडस मार्गे ११ किमी पायी चालतही येथे पोहोचता येते.

• पर्यटन महामंडळाचे विश्रामगृह आणि स्थानिक धर्मशाळांत निवासाची सोय आहे.

साहसप्रेमींसाठी भीमाशंकर ट्रेक

सह्याद्रीत भटकंती करणाऱ्या ट्रेकर्ससाठी भीमाशंकर ट्रेक हा लोकप्रिय मार्ग आहे.

• खांडस मार्गे निसर्गरम्य वाटा, घनदाट जंगल आणि धबधबे

• पावसाळ्यात हा ट्रेक अधिकच सुंदर दिसतो, मात्र काळजीपूर्वक करावा लागतो.

भीमाशंकर – निसर्ग, अध्यात्म आणि साहसाचा संगम

कुठेतरी हरवलेला जीवनातील आनंद पुन्हा शोधायचा असेल तर भीमाशंकर ही योग्य जागा आहे. घनदाट जंगल, मंदिरे, पवित्र नदीचा उगम, ट्रेकिंग ट्रेल्स आणि अद्भुत निसर्ग हे सर्व अनुभवण्यासाठी येथे एकदा तरी भेट द्यायलाच हवी.