चांदोरे - पाताळात दडलेला ऐतिहासिक ठेवा

रायगड जिल्हा हा ऐतिहासिक ठेव्यांनी समृद्ध असा जिल्हा आहे, मात्र आजही येथे अशी अनेक ऐतिहासिक महत्त्व असलेली ठिकाणे आहेत जी उजेडात यायची आहेत. या ठिकाणांपैकी एक म्हणजे माणगाव तालुक्यात वसलेले चांदोरे गाव. हे लहानसे गाव आपल्या प्राचीन वैभवाने आणि इतिहासाने पर्यटकांचे आणि संशोधकांचे लक्ष वेधून घेत आहे. गेल्या वर्षापासून मुंबई विद्यापीठाच्या बहि:शाल विभागाकडून इंडियन स्टडी सेंटर (इंस्टुसेन) या संस्थेच्या सहकार्याने सुरू असलेल्या उत्खननामुळे चांदोरे गावाचा आणि पर्यायाने रायगड जिल्ह्याचा पाताळात दडलेला वैभवशाली इतिहास जगासमोर येत आहे. या लेखात आपण चांदोरे गावाच्या ऐतिहासिक महत्त्वाचा, उत्खनन कार्याचा आणि पर्यटन विकासाच्या संभाव्य संधींचा सखोल आढावा घेणार आहोत.

चांदोरे गाव: एक प्राचीन वारसा

मुंबई किंवा पुण्याहून साई-मोरबा मार्गे दिवेआगर, हरिहरेश्वर, म्हसळा किंवा श्रीवर्धनकडे जाताना वाटेत चांदोरे गावाचा थांबा लागतो. वाहनातून जाताना या गावाचे ऐतिहासिक महत्त्व लक्षात येणे कठीण आहे, परंतु गावाला भेट देऊन संपूर्ण फेरफटका मारल्यास येथील प्राचीन अवशेष आणि इतिहासाची थक्क करणारी झलक अनुभवता येते. चांदोरे गावात पूर्वीपासून काही पुरातन अवशेष अस्तित्वात असल्याचा स्थानिकांचा विश्वास होता, परंतु सखोल संशोधनाशिवाय याची पुष्टी करणे शक्य नव्हते. गावाची लोकसंख्या कमी असली, तरी येथील नागरिकांमध्ये इतिहासाबद्दल उत्सुकता आणि जागरूकता आहे. याच उत्साहामुळे आणि स्थानिकांच्या सहकार्यामुळे मुंबई विद्यापीठाच्या बहि:शाल विभागाला आणि इंडियन स्टडी सेंटरला (इंस्टुसेन) येथे उत्खनन कार्याला प्रारंभ करता आला. विशेष म्हणजे, स्थानिक नागरिकही या उत्खनन कार्यात सहभागी झाले आहेत. मुंबई आणि इतर ठिकाणांहून येणारे संशोधक चांदोरे गावाचा अविभाज्य भाग बनले आहेत, आणि यासाठी गावकऱ्यांचे कौतुक करावे तितके कमी आहे.

उत्खनन कार्य: एक नवीन अध्याय

चांदोरे गावात उतरल्यावर डावीकडे, म्हणजेच पूर्वेकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर उत्खनन कार्य सुरू आहे. या ठिकाणी अनेक नवीन आणि आश्चर्यकारक गोष्टींचा शोध लागत आहे. रस्त्यावरून चालताना सर्वप्रथम दिसतो तो एक विस्तीर्ण जलाशय. लालबुंद मातीच्या पार्श्वभूमीवर हिरव्या रंगाने नटलेला हा जलाशय डोळ्यांचे पारणे फेडतो. जलाशये आणि विहिरी हे गावाच्या पाण्याचे प्रमुख स्रोत आहेत. चांदोरेसारख्या छोट्या गावात इतका मोठा जलाशय असणे हेच सूचित करते की, हे गाव एकेकाळी वैभवसंपन्न आणि समृद्ध असावे. या जलाशयाच्या उपस्थितीमुळे गावाचा प्राचीन इतिहास अधिक गूढ आणि आकर्षक बनतो. गावाच्या इतिहासाबाबत अजून बरीच माहिती उजेडात येणे बाकी आहे, परंतु काही तज्ञांचा असा कयास आहे की, चांदोरे गावाचे पूर्वीचे नाव ‘चंद्रपुर’ असावे. शिलाहारांच्या ताम्रपटांत आणि शिलालेखांत ‘चंद्रपुर’ या नावाचा उल्लेख वारंवार आढळतो. देशभरात अनेक गावे ‘चांदोरे’ या नावाने ओळखली जात असली, तरी यातील काही उल्लेख माणगाव तालुक्यातील चांदोरे गावाशी संबंधित असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.

शिवमंदिर आणि प्राचीन अवशेष

जलाशयाच्या काठाने चालत गेल्यावर सर्वप्रथम दिसते ते एक सुंदर शिवमंदिर. कौलारू छप्पर असलेले हे मंदिर पाहण्यासारखे आहे. या मंदिरात चांदोरे परिसरात उत्खननादरम्यान सापडलेल्या प्राचीन सतीशिळा, विरगळी आणि मूर्ती ठेवण्यात आल्या आहेत. येथे पाहायला मिळणारी शेषशायी विष्णूमूर्ती रायगड जिल्ह्यात दुर्मीळ आहे. ही मूर्ती पाहता, या परिसरात प्राचीन काळी वैष्णव पंथीय साम्राज्याचा प्रभाव असावा, असे अनुमान काढता येते. मूर्तीची रचना चालुक्यांच्या स्थापत्यशैलीशी जुळते, ज्यामुळे इ.स. ७व्या ते ८व्या शतकादरम्यान रायगड जिल्ह्यावर राज्य करणाऱ्या चालुक्य राजघराण्याच्या बदामी शाखेशी या गावाचा संबंध असण्याची शक्यता बळावते. इ.स. ७५३ मध्ये राष्ट्रकूट सम्राट दंतीदुर्गाने चालुक्य राजवंशाचा अंत केला. चालुक्य हे वैष्णव पंथीय होते, त्यामुळे त्यांच्या स्थापत्यशैलीत विष्णूच्या रूपांचा समावेश आढळतो. राष्ट्रकूटांनी चालुक्यांविरुद्ध लढण्यास मदत केल्याबद्दल शिलाहार राजवंशाला संपूर्ण कोकण प्रांताची सत्ता दिली, ज्यामुळे कालांतराने या परिसरात शिलाहारांचे वर्चस्व प्रस्थापित झाले आणि ते ३०० वर्षांहून अधिक काळ टिकले.

सतीशिळा आणि विरगळी: युद्धाचे साक्षीदार

चांदोरे येथे सापडलेल्या सतीशिळा आणि विरगळी या गावात घडलेल्या एका महासंग्रामाचे प्रतीक आहेत. युद्धात पराक्रम दाखवून धारातिर्थी पडलेल्या सैनिकांचे, सरदारांचे किंवा राजांचे स्मारक म्हणून प्राचीन काळी विरगळी उभारल्या जात. चांदोरे येथील विरगळीवरील दृश्यांचे निरीक्षण केल्यास युद्धाचा प्रसंग कोरलेला दिसतो. यात दोन अश्वारूढ व्यक्ती, हातात भाले किंवा तलवारी घेऊन सैन्याच्या वेढ्यात लढताना दिसतात. विशेष म्हणजे, यातील एक व्यक्ती स्त्रीसदृश आहे, ज्यामुळे प्राचीन काळीही स्त्रिया पुरुषांबरोबरीने युद्धात भाग घेत असल्याचे दिसून येते. या प्रसंगाच्या वर कोरलेले दृश्य समुद्रमंथनाशी संबंधित असावे, कारण या युद्धाची तुलना देव-दानव संघर्षाशी केली गेली असण्याची शक्यता आहे.

येथील सतीशिळा ही सामान्य सतीशिळा नसून महासतीशिळा आहे. यावर कोरलेला प्रसंग एखाद्या मातब्बर राजघराण्याच्या स्त्रीच्या सती जाण्याचा आहे. यात घोड्यावर आरूढ झालेली स्त्री सती जाताना दिसते, तर खालील दृश्यात ती आपल्या मृत पतीच्या चितेवर बसलेली आहे. वरच्या दृश्यात स्वर्गारोहण करताना हात जोडून निरोप देणारे जोडपे दिसते. याचा अर्थ, या सतीशिळा आणि विरगळी त्या महासंग्रामाशी संबंधित असून, युद्धात धारातिर्थी पडलेल्या सेनानीच्या पत्नीची ही सतीशिळा आहे. याशिवाय, येथे गणपती आणि इतर देवतांच्या भग्नावस्थेतील मूर्तीही आढळतात.

उत्खनन स्थळ: प्राचीन अवशेषांचा खजिना

शिवमंदिरातून बाहेर पडून त्याच रस्त्याने पुढे गेल्यावर डाव्या बाजूला प्राचीन अवशेषांचा भास होतो. येथेच सध्या उत्खनन कार्य सुरू आहे. रस्ता सोडून खाली उतरल्यावर गवतातून जाणाऱ्या पायवाटेच्या आजूबाजूला जुन्या घरांचे जोते दिसतात. उजव्या बाजूस भग्नावस्थेतील नंदी दिसतो, जो शिवमंदिराचा अवशेष असण्याची शक्यता आहे. याच मंदिरासमोर जांभ्या दगडात खोदलेली एक भलीमोठी पुष्करणी (विहीर) आहे. या विहिरीत जाण्यासाठी रस्ता आहे, आणि या रस्त्यावर कोरलेल्या कोनाड्यांपैकी एका कोनाड्यात उमा-महेश्वराची मूर्ती दिसते. मुंबई विद्यापीठाच्या बहि:शाल विभाग आणि इंडियन स्टडी सेंटरच्या मार्गदर्शनाखाली सुरू असलेल्या उत्खननात या पुष्करणीचा तळ शोधून अनेक प्राचीन अवशेष उजेडात आले आहेत, ज्यांचा सध्या अभ्यास सुरू आहे.

चांदोरे आणि अमृतेश्वर मंदिर: ऐतिहासिक संबंध

चांदोरे गाव ज्या डोंगररांगेत आहे, त्याच डोंगररांगेत म्हसळ्याच्या दिशेने गेल्यास नवघर येथे अमृतेश्वर नावाचे प्राचीन आणि सुंदर शिवमंदिर आहे. या मंदिराचा आणि चांदोरे येथील पुरातत्त्वीय अवशेषांचा काळ एकच असण्याची शक्यता आहे, कारण चांदोरे येथील नंदी आणि अमृतेश्वर मंदिराबाहेरील नंदी यांच्यात साम्य आहे. रायगड जिल्ह्यात अशी अनेक ठिकाणे आहेत, ज्यांचा प्राचीन आणि वैभवशाली इतिहास उजेडात येणे बाकी आहे.

पर्यटन विकास आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था

चांदोरे गावाकडे आज जिज्ञासू पर्यटकांचा ओघ वाढत आहे. देश-विदेशातून पर्यटक या प्राचीन वैभवाला भेट देण्यासाठी येत आहेत. स्थानिक नागरिक त्यांना आस्थेने मार्गदर्शन करत आहेत, ज्यामुळे गावाचा पर्यटन विकासाला चालना मिळत आहे. चांदोरे येथील उत्खननामुळे रायगड जिल्ह्याचा ऐतिहासिक वारसा शोधण्याच्या पर्वाला सुरुवात झाली आहे. भविष्यात याचा फायदा स्थानिक पर्यटनाला आणि रोजगार निर्मितीला होईल, अशी आशा आहे. रायगड जिल्ह्यातील इतर ऐतिहासिक स्थळांप्रमाणे, चांदोरे गावही पर्यटनाच्या नकाशावर महत्त्वाचे स्थान मिळवू शकते.

रायगड जिल्ह्याचा ऐतिहासिक संदर्भ

रायगड जिल्हा हा मराठा साम्राज्याच्या इतिहासाशी निगडित आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी रायगड किल्ल्याला आपल्या साम्राज्याची राजधानी बनवले होते. याशिवाय, मुरुड-जंजिरा, कुलाबा आणि सुधागड यांसारखे किल्ले या जिल्ह्याच्या लष्करी आणि राजकीय इतिहासाची साक्ष देतात. चांदोरे येथील उत्खननामुळे या जिल्ह्याचा प्राचीन इतिहासही उजेडात येत आहे, ज्यामुळे रायगडच्या सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक वारशाला नवीन आयाम मिळत आहे.

चांदोरे गाव हे रायगड जिल्ह्याचा एक लपलेला खजिना आहे, ज्याचा प्राचीन इतिहास उत्खननाद्वारे हळूहळू उजेडात येत आहे. मुंबई विद्यापीठ आणि इंडियन स्टडी सेंटरच्या प्रयत्नांमुळे आणि स्थानिकांच्या सहकार्यामुळे या गावाचा वैभवशाली वारसा जगासमोर येत आहे. येथील जलाशय, शिवमंदिर, सतीशिळा, विरगळी आणि प्राचीन मूर्ती हे चांदोरे गावाच्या समृद्ध इतिहासाचे द्योतक आहेत. पर्यटन विकासाच्या दृष्टीने चांदोरे गावाला प्रचंड संभावना आहे, आणि येत्या काळात हे गाव रायगड जिल्ह्याच्या पर्यटन नकाशावर एक महत्त्वाचे स्थान मिळवेल, अशी आशा आहे. इतिहासप्रेमी, संशोधक आणि पर्यटकांसाठी चांदोरे गाव एक अविस्मरणीय अनुभव ठरेल, जे रायगडच्या प्राचीन वारशाला नवीन उजाळा देईल.