अक्षी – मराठी भाषेतला पहिला शिलालेख जपणारं गावं

महाराष्ट्राचा कोकण प्रांत म्हणजे निसर्गसौंदर्य, ऐतिहासिक वैभव आणि सांस्कृतिक परंपरेचं अद्भुत मिश्रण. रायगड जिल्ह्यातील अक्षी हे गाव त्याचं एक जिवंत उदाहरण आहे. गेल्या काही वर्षांत अक्षीचं नाव पर्यटकांच्या नकाशावर झळकू लागलं ते फक्त त्याच्या स्वच्छ, पांढऱ्या वाळूच्या समुद्रकिनाऱ्यामुळे नव्हे, तर मराठी भाषेतल्या पहिल्या शिलालेखामुळे.

अक्षी गावाचं भौगोलिक आणि सांस्कृतिक स्थान

अलिबागहून चौल–रेवदंड्याकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर, साधारण ५ कि.मी. अंतरावर, एका वळणावर हे टुमदार गाव लागतं. रस्त्याच्या वळणावर उभारलेला एक आधुनिक स्तंभ अक्षीची चाहूल देतो. अक्षी व शेजारचं नागाव ही जणू जुळी भावंडं – दोन्ही गावं निसर्गरम्यतेसाठी, नारळ–पोफळाच्या बागांसाठी आणि ऐतिहासिक वारशासाठी प्रसिद्ध आहेत.

कधीकाळी अक्षीची ओळख शांत, स्वच्छ किनारा आणि पोफळीच्या बागांमधून जाणारे वळणावळणाचे रस्ते यामुळे होती. मात्र आता अक्षीचं नाव इतिहासप्रेमींमध्ये एका वेगळ्याच कारणामुळे घुमतं – इथल्या मराठीतल्या पहिल्या शिलालेखामुळे.

मराठी भाषेतील पहिला शिलालेख – अक्षीचं ऐतिहासिक अभिमान

अक्षी गावात प्रवेश केल्यावर काही अंतरावर सोमेश्वराचं प्राचीन शिवमंदिर आहे. याच मंदिराजवळच्या एका गधेगळीवर कोरलेला आहे मराठी भाषेतला प्राचीन आणि पहिला शिलालेख.

• हा शिलालेख देवनागरी लिपीत असून संस्कृत–मराठी मिश्रीत भाषेत आहे.

• संशोधकांनी त्याचा काळ १६ मे १०१२ असा ठरवला आहे.

• म्हणजे २०१२ साली त्याला अभिमानास्पद १००० वर्षं पूर्ण झाली.

त्या काळात संपूर्ण कोकणावर शिलाहार राजवंश राज्य करत होतं. शिलाहार हे राष्ट्रकूट साम्राज्याचे मांडलिक होते आणि त्यांची तीन प्रमुख शाखा होत्या – उत्तर कोकण, दक्षिण कोकण आणि कोल्हापूर शाखा.

अक्षीचा हा शिलालेख उत्तर कोकण शाखेतील राजा केशिदेवराय यांच्या काळातला आहे. त्यावेळी महाप्रधान भैर्जू सेणूई नावाच्या मंत्र्याने अक्षी गावातील नऊ कवली धान्य कालंबिका देवीसाठी दान दिलं होतं, अशी नोंद शिलालेखात आहे.

दुसरा ऐतिहासिक ठेवा – यादवकालीन शिलालेख

अक्षीत फक्त शिलाहारकालीनच नव्हे, तर यादवकालीन शिलालेखही आहे. हा शिलालेख इ.स. १२९१ मधील असून यादव नृपती रामचंद्रदेव यांच्या काळातला आहे. त्यांचे मांडलिक जाईदेव यांचा पुत्र ईश्वरदेव क्षत्रीय याने कालंबिका देवीस एक गद्याण दान दिल्याची नोंद आहे.

विशेष म्हणजे, या दोन्ही शिलालेखांमध्ये कालंबिका देवीचं नाव स्पष्टपणे आढळतं, ज्यावरून या देवीचं स्थान अक्षीच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक इतिहासात किती महत्त्वाचं आहे हे दिसून येतं.

अक्षीची आराध्य दैवते – कालंबिका माता आणि सोमेश्वर महादेव

अक्षीतील कालंबिका माता मंदिर आणि सोमेश्वर महादेव मंदिर ही समस्त अक्षीकरांची आराध्य दैवते आहेत.

• कालंबिका मंदिराचा जिर्णोद्धार झाला असून, देवीचे सर्व उत्सव ग्रामस्थ अतिशय उत्साहाने साजरे करतात.

• मंदिराच्या आवारात काही वर्षांपूर्वी सापडलेली प्राचीन गजांतलक्ष्मीची मूर्ती आता स्वतंत्र मंदिरात प्रतिष्ठापित आहे.

• सोमेश्वर महादेव मंदिराची शांत, गंभीर वातावरण निर्मिती भाविकांना मंत्रमुग्ध करते. मंदिरातील भव्य नंदीची मूर्ती आसपासच्या परिसरात क्वचितच पाहायला मिळते.

"अक्षी" नावामागचं रहस्य

"अक्षी" हा संस्कृत शब्द असून त्याचा अर्थ "नेत्र" किंवा "अक्ष" असा होतो. अभ्यासकांच्या मते, अक्षीच्या भौगोलिक स्थानामुळे हे नाव पडलं असावं.

• हे गाव साखरखाडीच्या जवळ असल्याने आणि येथून उत्तर-दक्षिणेकडील विस्तीर्ण प्रदेश दिसत असल्याने टेहळणीसाठी याचा वापर होत असे.

• शिवाय, अक्षी हे अष्टागरांपैकी एक असल्याने "अष्टागराची नेत्रे" या अर्थानेही हे नाव प्रचलित झालं असावं.

आंग्रे काळातील अक्षी – युद्धभूमीचा साक्षीदार

इतिहासातील आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे १७ फेब्रुवारी १७९७ रोजीचं युद्ध.
त्या दिवशी ग्वाल्हेर शाखेचे बाबुराव आंग्रे आणि जयसिंगराव आंग्रे (रघुजी आंग्रे यांचे पुत्र) यांच्यात अक्षीत तुंबळ लढाई झाली. या युद्धात बाबुरावांचा पराभव झाला, पण नंतर त्यांनी जयसिंगरावांना पराभूत करून दुसऱ्या बाजीरावाकडून सरखेलपदाची वस्त्रे घेतली.

अक्षी – पर्यटन आणि अनुभव

अक्षीत फेरफटका चालतच मारावा. नारळ–पोफळाच्या बागांमधून जाणाऱ्या रस्त्यांवर चालताना फुलांचा सुगंध, पांढऱ्या वाळूचा किनारा आणि अथांग समुद्राचा निनाद – हे सगळं मनाला एका वेगळ्या विश्वात घेऊन जातं.

• किनाऱ्यावरून अलिबागच्या कुलाबा किल्ल्याचं दर्शन होते.

• अलिबाग–चौल रस्त्यावर असल्याने, बस, रिक्षा किंवा खाजगी वाहनाने सहज पोहोचता येतं.

• किनाऱ्यावर थेट वाहन पोहोचू शकतात आणि येथे राहण्याच्या व खाण्याच्या उत्तम सोयी उपलब्ध आहेत.

अक्षी – वारसा आणि प्रेरणा

अक्षी हे फक्त एक निसर्गरम्य गाव नाही; ते मराठी भाषेच्या पहिल्या शिलालेखाचं जिवंत स्मारक आहे. शिलालेख, मंदिरे, ऐतिहासिक युद्धभूमी आणि समुद्रकिनारा – या सगळ्यांमुळे अक्षीचं स्थान कोकणातील सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि पर्यटनदृष्ट्या महत्त्वाच्या गावांमध्ये आहे.

मराठी भाषेच्या प्राचीनतेचा आणि कोकणाच्या वैभवशाली इतिहासाचा साक्षीदार असलेलं अक्षी – हे ठिकाण एकदा तरी अनुभवायलाच हवं.