समर्थ रामदास स्वामी यांची शिवथरघळ

समर्थ रामदास स्वामींच्या पावन स्पर्शाने पुनीत झालेल्या व दासबोधाचा श्रीगणेशा जेथे म्हटला गेला, ती महाड तालुक्यातील शिवथरघळ हे रायगड जिल्ह्यातील एक भूनंदनवनच आहे. सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेली ही घळ केवळ एक नैसर्गिक गुहा नसून, समर्थांच्या आध्यात्मिक आणि साहित्यिक योगदानाची जन्मभूमी आहे. या लेखामध्ये शिवथरघळीचे ऐतिहासिक, आध्यात्मिक आणि निसर्गरम्य वैशिष्ट्यांचा सविस्तर आढावा घेतला आहे. शिवथरघळ हे पर्यटन आणि तीर्थस्थळ म्हणून सर्व वयोगटातील लोकांना आकर्षित करते, आणि दासबोधासारख्या अमर ग्रंथाच्या निर्मितीमुळे ती प्रत्येक मराठी माणसाच्या हृदयात विशेष स्थान राखते.

शिवथरघळीचे निसर्गरम्य आणि ऐतिहासिक महत्त्व

जमिनीच्या थरातील मऊ माती पाण्याचा मारा व वाऱ्याने झिजली जाऊन नैसर्गिकरित्या ही घळ तयार झाली. शिवथरघळीत दिवसा गारवा व रात्री उब असते. शांतता मिळवण्यासाठी, नव्या योजना आखण्यासाठी व आत्मपरीक्षण करण्यासाठी समर्थ रामदास स्वामींना अशा घळी योग्य का वाटत असत, याचा अनुभव येथे भेट दिल्यावर आपणास येतो. ही घळ समर्थांच्या एकांतप्रिय आणि चिंतनशील स्वभावाची साक्ष देते. शिवथर घळीच्या उजव्या बाजूस अतिशय उंचीवरून कोसळणारा जलप्रपात आपल्या धीरगंभीर अशा ध्वनीने पर्यटकांना मंत्रमुग्ध करीत असतो. धुळ्याचे इतिहास अभ्यासक शंकरराव देव यांनी 1930 साली या दुर्गम स्थानाचा शोध लावला. सुमारे 18 मीटर लांब व 22 मीटर रुंद अशा शिवथरघळीत एका वेळी 125 व्यक्ती बसू शकतात. या गुहेची रचना आणि तिचे नैसर्गिक सौंदर्य पर्यटकांना एक अनोखा अनुभव देतात.

शिवथरघळीस सुंदरमठ असेही सार्थ नाव आहे. घळीच्या माथ्यावर कसबे शिवथर हे ऐतिहासिक दृष्ट्या महत्त्वाचे गाव आहे. हा भाग पूर्वी जावळीच्या खोऱ्यात अंतर्भूत होता व कसबे शिवथर येथे जावळीचे चंद्रराव मोरे यांचे वास्तव्य होते. त्यांच्या वाड्याच्या जोत्याच्या अवशेष आजही कसबे शिवथर गावात पाहावयास मिळतात. वाड्याच्या जवळच पाण्याचे एक टाके व खडकेश्वराचे मंदिर आहे. घळीच्या माथ्यावरून वाघजाई मंदिर, कावळ्या किल्ला, वरंधा घाट, आंबेनळी घाट, गोप्या घाट व सुपेनाळ हा विस्तीर्ण परिसर दृष्टीपथात येतो, ज्यामुळे येथील विहंगम दृश्य पर्यटकांना मोहित करते.

समर्थांचे वास्तव्य आणि दासबोधाची निर्मिती

चाफळ येथे राममंदिर बांधून तेथे उत्सव सुरु केल्यावर समर्थांचे शिवथरघळ येथे अदमासे 10 वर्षे वास्तव्य होते. घळीत डोंगराच्या जवळ सध्या मोठा सभामंडप असून बाजूच्या कपारीत गुहा आहेत. मुख्य गुहेत रामदास स्वामी दासबोध सांगत आहेत व त्यांचे शिष्य कल्याणस्वामी तो लिहीत आहेत, असा प्रसंग साकारणारी मूर्ती आहे. बाजूच्या गुहेत राम, लक्ष्मण व सीता यांच्या मूर्ती आहेत. या मूर्ती समर्थांच्या आध्यात्मिक कार्याची आणि दासबोधाच्या निर्मितीची साक्ष देतात. सध्या येथे सुंदरमठ समितीने निवास तसेच भोजन इत्यादींची व्यवस्था केली आहे. समितीतर्फे 1984 पासून मे महिन्यात शाळकरी मुले व नोव्हेंबरमध्ये महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांसाठी संस्कारवर्ग सुरु असतात. माघ शुद्ध 4 ते 9 या कालावधीत दासबोध जन्मोत्सव येथे उत्साहात साजरा केला जातो. या उत्सवांमुळे शिवथरघळीला आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक केंद्र म्हणून विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

पर्यटन आणि प्रवास

शिवथरघळीच्या आसपास सुनेभाऊ गावातील समर्थ मंदिर, महाराष्ट्राचा मानबिंदू दुर्गदुर्गेश्वर रायगड, प्रतापगड व महाड शहर ही प्रेक्षणीय स्थळे आहेत. महाड शहरावरून 33 किलोमीटर अंतरावर असलेली शिवथरघळ मुंबईहून मुंबई-गोवा राष्ट्रीय महामार्गावरून 200 किलोमीटर अंतरावर आहे. महाड येथून पूर्वेकडे शिवथरघळ येथे जाण्यास फाटा आहे व वाहने थेट घळीपर्यंत जाऊ शकतात. याशिवाय महाड-भोर मार्गावरील वरंधाघाटाच्या जवळ असलेल्या माझेरी गावाहून 3 ते 4 किलोमीटर पायी प्रवास करून आपण शिवथरघळ येथे जाऊ शकतो. या प्रवासादरम्यान सह्याद्रीच्या निसर्गसौंदर्याचा आणि ऐतिहासिक वातावरणाचा अनुभव घेता येतो.

पर्यटनस्थळ व तीर्थस्थळ एकाच वेळी पहावयाचे झाल्यास शिवथरघळीशिवाय दुसरा पर्याय नाही. मुंबई-पुण्याहून एकाच दिवसात पाहून होण्याजोगी निसर्गरम्य शिवथरघळ ही तरुणांबरोबरच प्रौढांसही आकर्षित करण्यासारखीच आहे. या लेखामध्ये वर्णन केलेली शिवथरघळ समर्थ रामदास स्वामींच्या आध्यात्मिक आणि साहित्यिक योगदानाची साक्ष आहे. तिचे निसर्गरम्य सौंदर्य, ऐतिहासिक महत्त्व आणि दासबोधाच्या निर्मितीमुळे ती प्रत्येक मराठी माणसाच्या हृदयात विशेष स्थान राखते. शिवथरघळीला भेट देणे म्हणजे समर्थांच्या विचारांशी आणि इतिहासाशी एकरूप होणे होय.