दिवाळी: दिव्यांचा सण, आनंदाचा उत्सव!

'दिवाळी' हा शब्द ऐकताच डोळ्यासमोर येतात पणत्यांच्या लखलखत्या रांगा, कानावर पडतात फटाक्यांचे आवाज, नाकात दरवळतो फराळाचा सुगंध आणि मनात दाटून येतो तो म्हणजे निखळ आनंदाचा आणि उत्साहाचा झरा. दिवाळी हा केवळ एक सण नाही, तर ती एक संस्कृती आहे, एक परंपरा आहे, जी पिढ्यानपिढ्यांपासून भारतीयांच्या जीवनात चैतन्य आणि प्रकाश घेऊन येत आहे. 'तमसो मा ज्योतिर्गमय' अर्थात 'अंधाराकडून प्रकाशाकडे' नेणारा हा सण भारतभर आणि आता तर जगभर मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो.

आजच्या या ब्लॉगमध्ये आपण दिवाळी या सणाची सविस्तर माहिती घेणार आहोत. दिवाळी का साजरी केली जाते, या सणाचे पाच दिवस कोणते आणि प्रत्येक दिवसाचे महत्त्व काय, यामागील पौराणिक कथा, परंपरा आणि आजच्या काळात या सणाचे बदललेले स्वरूप या सगळ्या गोष्टी आपण जाणून घेणार आहोत.

दिवाळीचा अर्थ आणि महत्त्व (Meaning and Significance of Diwali)

'दिवाळी' हा शब्द संस्कृतमधील 'दीपावली' या शब्दापासून तयार झाला आहे. 'दीप' म्हणजे 'दिवा' आणि 'आवली' म्हणजे 'ओळ' किंवा 'रांग'. याचा सरळ अर्थ होतो 'दिव्यांची रांग'. या दिवशी घराघरात, दारादारात पणत्यांची आरास केली जाते, ज्यामुळे आसमंत उजळून निघतो.

दिवाळीचे महत्त्व केवळ दिव्यांपुरते मर्यादित नाही. हा सण वाईटावर चांगल्याच्या, असत्यावर सत्याच्या आणि अंधारावर प्रकाशाच्या विजयाचे प्रतीक आहे. या सणाशी अनेक पौराणिक कथा जोडलेल्या आहेत, ज्यापैकी सर्वात प्रसिद्ध कथा म्हणजे १४ वर्षांचा वनवास संपवून आणि रावणाचा वध करून भगवान श्रीराम, सीता आणि लक्ष्मण यांच्या अयोध्येत परत येण्याची. त्यांच्या स्वागतासाठी अयोध्यावासियांनी संपूर्ण नगरी दिव्यांनी उजळवून टाकली होती. तोच दिवस दिवाळी म्हणून साजरा केला जातो.

दिवाळीचे पाच दिवसांचे महत्त्व (The Five Days of Diwali)

दिवाळी हा एक दिवसाचा सण नसून तो तब्बल पाच दिवसांचा उत्सव आहे. प्रत्येक दिवसाचे स्वतःचे असे वेगळे महत्त्व आणि परंपरा आहे. चला, या पाचही दिवसांबद्दल सविस्तर जाणून घेऊया.

१. वसुबारस (Govatsa Dwadashi)

दिवाळीची सुरुवात होते ती वसुबारसने. याला 'गोवत्स द्वादशी' असेही म्हणतात. या दिवशी गाय आणि तिच्या वासराची पूजा केली जाते. भारतीय संस्कृतीत गाईला मातेचा दर्जा दिला आहे. आपले जीवन सुखी आणि समृद्ध करण्यात गायीचा मोठा वाटा असतो, तिच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा हा दिवस असतो. या दिवशी संध्याकाळी स्त्रिया गाय आणि वासराची आरती ओवाळून त्यांना गव्हाचा किंवा बाजरीचा घास खाऊ घालतात. ज्यांच्या घरी गोधन नाही, ते पाटावर गाय-वासराचे चित्र काढून त्याची पूजा करतात. हा दिवस आपल्याला निसर्गाप्रती आणि प्राण्यांप्रती आदर आणि प्रेम शिकवतो.

२. धनत्रयोदशी (Dhanteras)

दिवाळीचा दुसरा दिवस म्हणजे 'धनत्रयोदशी' किंवा 'धनतेरस'. या दिवशी धन्वंतरी, लक्ष्मी आणि कुबेर यांची पूजा केली जाते. समुद्रमंथनातून याच दिवशी आरोग्याची देवता 'धन्वंतरी' अमृत कलश घेऊन प्रकट झाली होती, अशी आख्यायिका आहे. म्हणूनच या दिवशी उत्तम आरोग्यासाठी धन्वंतरीची पूजा केली जाते.

यासोबतच, हा दिवस धनाची देवता लक्ष्मी आणि संपत्तीचा देव कुबेर यांनाही समर्पित आहे. या दिवशी लोक सोने, चांदी किंवा नवीन भांडी खरेदी करणे शुभ मानतात. यामागे अशी श्रद्धा आहे की, या दिवशी खरेदी केलेल्या वस्तूमध्ये तेरा पटीने वाढ होते. संध्याकाळी घराबाहेर दक्षिणेकडे तोंड करून एक दिवा लावला जातो, ज्याला 'यमदीपदान' म्हणतात. यामुळे घरातील सदस्यांचे अपमृत्यूपासून रक्षण होते, अशी श्रद्धा आहे.

३. नरक चतुर्दशी (Narak Chaturdashi)

दिवाळीचा तिसरा दिवस आणि मुख्य दिवसाच्या आदला दिवस म्हणजे 'नरक चतुर्दशी'. या दिवसाशी भगवान श्रीकृष्णाची एक शौर्यगाथा जोडलेली आहे. प्राग्ज्योतिषपूरचा राजा नरकासुर याने आपल्या शक्तीचा दुरुपयोग करून १६,००० कन्यांना बंदी बनवले होते. तेव्हा भगवान श्रीकृष्णाने त्याचा वध करून त्या कन्यांची सुटका केली. नरकासुराच्या त्रासातून मुक्त झाल्याच्या आनंदात लोकांनी दिवे लावून उत्सव साजरा केला.

या दिवशी पहाटे लवकर उठून सूर्योदयापूर्वी 'अभ्यंगस्नान' करण्याची परंपरा आहे. शरीराला तेल आणि सुगंधी उटणे लावून स्नान केले जाते. हे स्नान म्हणजे केवळ शारीरिक शुद्धी नसून, आपल्यातील नरकरूपी वाईट विचारांचा आणि दुर्गुणांचा नाश करून नव्या उत्साहाने आणि मांगल्याने जीवनाची सुरुवात करण्याचे प्रतीक आहे. या दिवशी दारात कारीट नावाचे एक कडू फळ पायाने फोडले जाते, जे नरकासुराच्या वधाचे प्रतीक मानले जाते.

४. लक्ष्मीपूजन (Lakshmi Pujan)

हा दिवाळीचा मुख्य आणि सर्वात महत्त्वाचा दिवस. या दिवशी संध्याकाळी घराघरात, दुकानांमध्ये आणि व्यवसायाच्या ठिकाणी संपत्ती, समृद्धी आणि ऐश्वर्याची देवता 'देवी लक्ष्मी' आणि बुद्धीची देवता 'श्री गणेश' यांची पूजा केली जाते.

या दिवशी घराची स्वच्छता करून, सुंदर रांगोळी काढून, दाराला तोरण लावून आणि पणत्यांच्या रोषणाईने घर उजळवून देवी लक्ष्मीच्या आगमनाची तयारी केली जाते. असे मानले जाते की, स्वच्छ आणि प्रकाशमान घरात लक्ष्मीचा वास असतो. पूजेमध्ये घरातील सर्व सोनं-नाणं, पैसे आणि हिशोबाच्या वह्या ठेवल्या जातात. या दिवशी केरसुणीची देखील पूजा केली जाते, कारण ती घरातील अलक्ष्मीला (दारिद्र्य) बाहेर काढते. पूजेनंतर सर्वजण मिळून फराळाचा आस्वाद घेतात आणि फटाके फोडून आनंद साजरा करतात.

५. दिवाळी पाडवा / बलिप्रतिपदा (Bali Pratipada)

लक्ष्मीपूजनाच्या दुसऱ्या दिवशी 'दिवाळी पाडवा' किंवा 'बलिप्रतिपदा' साजरी केली जाते. साडेतीन मुहूर्तांपैकी हा एक अर्धा मुहूर्त मानला जातो. या दिवसाशी राजा बळीची कथा जोडलेली आहे. बळी राजा हा अत्यंत दानशूर पण अहंकारी होता. त्याचा अहंकार दूर करण्यासाठी भगवान विष्णूंनी वामनाचा अवतार घेतला आणि तीन पावलांमध्ये त्याचे संपूर्ण राज्य जिंकून त्याला पाताळात पाठवले. त्याच्या दानशूरतेवर प्रसन्न होऊन विष्णूंनी त्याला आशीर्वाद दिला की, या दिवशी पृथ्वीवर त्याचे राज्य चालेल.

या दिवशी स्त्रिया आपल्या पतीला ओवाळतात आणि पती आपल्या पत्नीला भेटवस्तू देतो. हा दिवस पती-पत्नीच्या नात्यातील प्रेम आणि जिव्हाळा वाढवणारा असतो. व्यापारी वर्गासाठी हा दिवस नवीन वर्षाची सुरुवात मानला जातो आणि ते नवीन हिशोबाच्या वह्या सुरू करतात.

भाऊबीज / यम द्वितीया (Bhai Dooj)

दिवाळीचा शेवटचा आणि नात्यांमधील गोडवा जपणारा दिवस म्हणजे 'भाऊबीज'. याला 'यम द्वितीया' असेही म्हणतात. हा दिवस भाऊ-बहिणीच्या पवित्र नात्याला समर्पित आहे.

यामागे अशी कथा आहे की, या दिवशी यमराज आपली बहीण यमी (यमुना) हिच्या घरी जेवायला गेले होते. यमीने मोठ्या प्रेमाने यमराजांना ओवाळून जेवू घातले. यमराज प्रसन्न झाले आणि त्यांनी यमीला वर मागायला सांगितला. तेव्हा यमीने वर मागितला की, "जो भाऊ या दिवशी आपल्या बहिणीच्या घरी जाऊन तिच्या हातचे जेवण जेवेल, त्याला अपमृत्यूचे भय राहणार नाही." तेव्हापासून भाऊबीजेची प्रथा सुरू झाली.

या दिवशी बहीण आपल्या भावाला ओवाळते, त्याच्या दीर्घायुष्यासाठी आणि सुखी जीवनासाठी प्रार्थना करते. भाऊ आपल्या बहिणीला प्रेमाचे प्रतीक म्हणून भेटवस्तू देतो.

दिवाळीची सामाजिक आणि सांस्कृतिक ओळख (Social and Cultural Identity of Diwali)

दिवाळी केवळ धार्मिक विधींपुरता मर्यादित नाही, तर या सणाला एक मोठी सामाजिक आणि सांस्कृतिक किनार आहे.

• दिवाळीचा फराळ: दिवाळीची खरी मजा तर फराळात असते. चकली, शंकरपाळी, लाडू, करंजी, चिवडा, अनारसे, शेव अशा अनेक पदार्थांची घरात रेलचेल असते. हे पदार्थ बनवताना घरातील सर्वजण एकत्र येतात, ज्यामुळे नात्यांमधील गोडवा आणखी वाढतो.

• रांगोळी आणि पणत्यांची आरास: घरासमोर काढलेली सुबक आणि रंगीबेरंगी रांगोळी आणि दारात लावलेल्या पणत्या केवळ सजावट नसतात, तर त्या सकारात्मक ऊर्जा आणि मांगल्याचे प्रतीक असतात.

• एकत्र येणे आणि भेटवस्तू: दिवाळी म्हणजे नाती जपण्याचा सण. या काळात मित्र-मैत्रिणी, नातेवाईक एकमेकांच्या घरी जातात, शुभेच्छा देतात, फराळाचा आस्वाद घेतात आणि भेटवस्तूंची देवाणघेवाण करतात. यामुळे सामाजिक सलोखा आणि प्रेम वाढते.

• फटाके आणि पर्यावरण: फटाके फोडणे हा दिवाळीतील आनंदाचा एक भाग असला तरी, गेल्या काही वर्षांपासून पर्यावरणावर होणाऱ्या परिणामांमुळे याबद्दल जागरूकता निर्माण झाली आहे. ध्वनी प्रदूषण आणि वायू प्रदूषण टाळण्यासाठी पर्यावरणपूरक दिवाळी साजरी करण्यावर भर दिला जात आहे, जो एक अत्यंत सकारात्मक बदल आहे.

दिवाळीचे आध्यात्मिक महत्त्व (The Spiritual Significance of Diwali)

दिवाळीचा सण आपल्याला एक खोल आध्यात्मिक संदेश देतो. आपल्या प्रत्येकाच्या आत एक 'आतला दिवा' असतो, जो ज्ञान, प्रेम, करुणा आणि सत्याचे प्रतीक आहे. बाहेरील दिव्यांप्रमाणेच आपण आपल्या मनातील अज्ञान, द्वेष, मत्सर आणि नकारात्मकतेचा अंधार दूर करून ज्ञानाचा आणि विवेकाचा दिवा प्रज्वलित केला पाहिजे. दिवाळी म्हणजे स्वतःच्या आत डोकावून आत्मपरीक्षण करण्याचा आणि स्वतःला एक उत्तम व्यक्ती बनवण्याचा संकल्प करण्याचा सण.

थोडक्यात सांगायचे तर, दिवाळी हा केवळ दिव्यांचा आणि रंगांचा सण नाही, तर तो नात्यांचा, परंपरांचा, आनंदाचा आणि उत्साहाचा संगम आहे. हा सण आपल्याला अंधारातून प्रकाशाकडे, निराशेतून आशेकेडे आणि वाईटातून चांगल्याकडे जाण्याची प्रेरणा देतो. चला, तर मग या दिवाळीत केवळ घरच नाही, तर आपली मनंसुद्धा दिव्यांच्या प्रकाशाने उजळवून टाकूया. द्वेषाचे फटाके न फोडता प्रेमाचे दिवे लावूया आणि ही दिवाळी खऱ्या अर्थाने 'आनंदाचा उत्सव' बनवूया.

तुम्हा सर्वांना दिवाळीच्या खूप खूप शुभेच्छा!