मुंबईतील तलाव व विहिरींचा इतिहास – पाण्याच्या स्मृती जपणारा जलवारसा

आज आपण मुंबईला आधुनिक इमारती, मेट्रो, गगनचुंबी टॉवर्स आणि सागरी किनाऱ्यांसाठी ओळखतो. पण फार काळापूर्वी ही नगरी पाण्याच्या स्रोतांसाठी प्रसिद्ध होती – म्हणजेच तलाव, विहिरी आणि कारंज्यांसाठी. जेव्हा मुंबईत नळांची व्यवस्था नव्हती, तेव्हा तलाव आणि विहिरीचं शहराचं पाणीपुरवठा यंत्र होतं. आजही त्यांची नावे रस्त्यांमध्ये, गल्लीबोळांमध्ये आणि स्मृतीमध्ये टिकून आहेत.

चला तर मग, एकदा इतिहासात डोकावून पाहूया – मुंबईतील प्राचीन तलाव आणि विहिरींचा विस्मरणात गेलेला इतिहास.

बाणगंगा तलाव – पुराणकथांचा अमूल्य वारसा

मुंबईतील सर्वात प्राचीन आणि पवित्र असा बाणगंगा तलाव, मलबार हिल परिसरात वालुकेश्वर टेकडीवर आहे. असे मानले जाते की भगवान श्रीरामाने बाणाने गंगा प्रकट केली, म्हणून याला 'बाणगंगा' असे नाव पडले. या तलावाच्या काठावर आजही अनेक मंदिरं, घाट, साधूंचे मठ आणि श्रद्धेचा दरबार आहे. आजही या तलावात स्नान करून लोक पावन होण्याचा अनुभव घेतात.

बाबुला तलाव – विस्मृतीत गेलेले जलस्मारक

मुंबईच्या जे. जे. रुग्णालयाजवळील बाबुला तलाव इ.स. १८४९ साली बांधला गेला होता. हा तलाव तेथील पाणीटंचाई भागवण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त होता. परंतु शहराच्या विकासामुळे आणि नागरी विस्तारामुळे इ.स. १९०० मध्ये हा तलाव बुजवण्यात आला.

फ्रामजी कावसजी टँक (C.P. Tank)

इ.स. १७८० मध्ये शहराच्या मध्यभागी बांधण्यात आलेला सी. पी. टँक हा तलाव ब्रिटिश काळात एक महत्त्वाचा जलस्रोत होता. पुढे पाणी आटू लागल्यावर फ्रामजी कावसजी यांनी मुगभाटच्या बाजूकडून पाणी आणण्याचा प्रयत्न केला होता. हा टँक सध्या अस्तित्वात नसला तरी 'सी. पी. टँक' हे नाव आजही स्थानिक परिसरात टिकून आहे.

धोबी तलाव

फ्रामजी कॉक्सजी यांनी इ.स. १८३१ मध्ये धोबी तलाव बांधला. मुंबईत अनेक धोबी याच तलावातून कपडे धुत असत. हे पाणी जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट्सच्या भागात आणि म्युनिसिपल परिसरात उपयुक्त ठरायचं. मुंबईच्या इतिहासात हा एक सामाजिकदृष्ट्या महत्त्वाचे तलाव होता. धोबीघाट जवळचा भाग आजही ‘धोबी तलाव’ म्हणून ओळखला जातो.

गोवालिया तलाव

खंबाला हिलच्या पायथ्याशी असलेला गोवालिया तलाव हा मुख्यतः गवळी समाजासाठी पाणीपुरवठा करणारा तलाव होता. इ.स. १९१२ मध्ये हा तलाव बुजवण्यात आला, पण त्याचे नाव आणि स्मृती अजूनही स्थानिकांमध्ये जिवंत आहेत.

फांसी तलाव 

आजच्या बोरीबंदर परिसरात पूर्वी ‘गिवेट पाँड’ किंवा ‘फांसी तलाव’ नावाचा तलाव होता. या ठिकाणी मुंबादेवीचं मूळ मंदिर होते. ऐकिवात आहे की, खुनी आणि गुन्हेगारांना याच ठिकाणी फाशी दिली जात असे. यामुळेच याला ‘फांसी तलाव’ हे नाव मिळालं. इ.स. १८०५ च्या आसपास हा तलाव गिट या नावाने ओळखला जात होता.

नाखोदा तलाव

इ.स. १८५६ मध्ये महंमदअल्ली रोगे यांनी बांधलेला 'नाखोदा तलाव' हा मुस्लिम समाजासाठी उपयुक्त होता. पिण्याच्या पाण्यापासून ते धार्मिक कार्यक्रमांपर्यंत, या तलावाने त्या समाजाच्या जीवनशैलीत महत्त्वाची भूमिका बजावली.

गोपी तलाव, हंसाळी तलाव, जांभळी तलाव, गिल्डर तलाव

मुंबईच्या जुन्या वसाहतींमध्ये गोपी तलाव, हंसाळी तलाव, जांभळी तलाव आणि गिल्डर तलाव हे देखील प्रसिद्ध होते. आज यातील काही तलाव अस्तित्वात नाहीत, काहींचा परिसर आता इमारतींनी व्यापला आहे. पण त्यांच्या नावावरून आजही रस्त्यांची नावे, गल्ली-बोळ जिवंत आहेत.

गनबो विहीर – विहिरीवरून पडलेले रस्त्याचे नाव

'गनबो स्ट्रीट'वरील गनबो विहीर ही एक प्रसिद्ध विहीर होती. मुंबईतील अनेक रस्त्यांची नावे या विहिरींवरून ठेवली गेली आहेत, हे त्याचे एक उदाहरण. विहिरींमुळे लोकांची तहान भागवली जात असे आणि ते हक्काचे पाण्याचे स्रोत होते.

रामलाल विहीर

रामलाल नावाच्या मारवाड्याने मैदानाच्या दक्षिण भागात बांधलेली एक विहीर आजही स्मरणात आहे. तिच्या पाण्यासाठी लोक लांबून चालत येत असत. काही वर्षांपूर्वी सुद्धा हायकोर्टाकडे जाणारे काही लोक त्या विहिरीचं पाणी पित, हे त्या विहिरीच्या शुद्धतेचं आणि दीर्घकालीन उपयुक्ततेचं प्रतीक आहे.

दोन टांकी – डंकन रोडजवळील ऐतिहासिक जलाशय

डंकन रोड परिसरातील ‘दोन टांकी’ हे दोन लहान जलाशय १८२६ साली श्री. सुखलालजी सुलेमानजी यांनी बांधले. पुढे फ्रामजी यांनी त्यामध्ये नळांद्वारे पाण्याचा पुरवठा वाढवण्याचा प्रयत्न केला. या परिसराला 'Two Tanks' म्हणून आजही ओळखलं जातं.

विस्मरणात गेलेला जलवारसा

आज मुंबईत पाण्याचा मुख्य स्त्रोत भांडूप पम्पिंग स्टेशन, तानसा, वैतरणा, मोडक सागर आणि तुंगा-भद्रा प्रकल्प या आधुनिक जलस्रोतांवर अवलंबून आहे. पण इतिहासाच्या पानांत वर उल्लेखलेले तलाव आणि विहिरीच खऱ्या जलवाहिन्या होत्या, ज्या हजारो लोकांच्या तहानेचा मुख्य स्रोत होत्या.

मुंबईतील तलाव आणि विहिरी ही केवळ पाण्याची साधनं नव्हती, तर त्या काळच्या समाजाचा सांस्कृतिक, सामाजिक आणि आर्थिक भाग होत्या. आज त्या ठिकाणी उंच इमारती आहेत, परंतु त्या जलस्मारकांची आठवण अजूनही त्या भागातील नावांमधून, कथांमधून आणि लोकांच्या आठवणींतून जिवंत आहे.

शहर बदललं, स्वरूप बदललं, पण या तलावांचा इतिहास मुंबईच्या हृदयात अढळ स्थान घेऊनच राहिला आहे.