अहमदजंग अर्थात नवाब पॅलेस - मुरुड जंजिरा

रायगड जिल्ह्यातील मुरुड जंजिरा शहरास मोठा ऐतिहासिक वारसा आहे. मुरुड शहराचा उल्लेख प्राचीन ताम्रपट अथवा शिलालेखांत अनेकदा सापडला आहे. कोकणातील सागरी किनाऱ्यावर वसलेले हे शहर आपल्या ऐतिहासिक किल्ल्यांसाठी आणि सांस्कृतिक वैभवासाठी प्रसिद्ध आहे. राजपुरी खाडी ही कोकणातील आकाराने रुंद असलेली खाडी असून या खाडीमार्गे प्राचीन काळापासून व्यापार व प्रवास होत आला आहे. याच मुरुड शहरात असलेले अहमदजंग अर्थात नवाब पॅलेस हे सिद्दी वंशाच्या नवाबांचा समृद्ध इतिहास आणि वैभव दर्शवणारी एक भव्य वास्तू आहे. हे पॅलेस केवळ एक वास्तू नाही, तर कोकणातील सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक वारशाचा एक अमूल्य ठेवा आहे. या लेखामध्ये आपण अहमदजंग पॅलेसच्या इतिहास, रचना आणि महत्त्व यांचा सविस्तर अभ्यास करू, ज्यामुळे वाचकांना या स्थळाची खोलवर माहिती मिळेल. मुरुड-जंजिरा येथील सागरी सौंदर्य आणि ऐतिहासिक वैभव यांचा संगम अनुभवण्यासाठी हे पॅलेस एक अविस्मरणीय ठिकाण आहे.

मुरुड-जंजिरा आणि सिद्दी वंशाचा इतिहास

निजामशाही काळात या खाडीच्या ऐन मुखाशी असलेला एक बलदंड मेढेकोट तेथील स्थानिक राज्यकर्त्यांकडून निजामशाहीकडे आला व कालांतराने या कोटाची जबाबदारी सिद्दी या मूळच्या आफ्रिका देशातील समूहाकडे आली व यानंतर अगदी १९४८ सालापर्यंत याच वंशाच्या राज्यकर्त्यांचे शासन या परिसरावर राहिले होते. सिद्दी वंशाने जंजिरा संस्थानावर स्वतंत्रपणे राज्य केले, जे त्यांच्या सागरी सामर्थ्य आणि रणनीतीसाठी प्रसिद्ध होते. १८३४ साली जंजिऱ्याचे सिद्दी ब्रिटिशांचे मांडलिक झाले मात्र १८६७ साली तेथील नवाब व कारभाऱ्यांमध्ये मतभेत होऊन इंग्रजांनी नवाबास पदच्युत केले व जंजिरा येथे ब्रिटिश रेसिडेंट नेमला. कालांतराने ब्रिटिशांनी नवाबास त्याचे पद परत दिले मात्र अधिकार कमी केले त्यामुळे पुढील कारभार हा ब्रिटिशांच्या परवानगीनेच सुरु राहिला. ही ऐतिहासिक पार्श्वभूमी पॅलेसच्या निर्मितीमागील संदर्भ समजण्यास मदत करते, जे सिद्दी वंशाच्या शेवटच्या काळात बांधले गेले.

अहमदजंग पॅलेसची निर्मिती आणि वैशिष्ट्ये

१८७९ साली सिद्दी इब्राहिमखान मरण पावला. त्यास सिद्दी अहमदखान, सिद्दी महम्मद बक्षी आणि सिद्दी अब्दुल रहीम अशी तीन मुले होती. कालांतराने सिद्दी अहमदखान जंजिऱ्याचे नवाब झाले. या काळात जंजिरा किल्ल्याचे महत्व कमी होऊन कारभार हा मुरुड शहरातून होऊ लागला. नवाबास राहण्यासाठी साजेशी अशी वास्तू असणे गरजेचे असल्याने मुरूडच्या उत्तरेकडील एका ४० मीटर उंच अशा टेकडीवर एक टोलेजंग राजवाडा बांधण्यात आला व त्यास अहमदजंग पॅलेस असे नाव देण्यात आले. पूर्वी ही जागा फुलशहर या नावाने ओळखली जात असे. अहमदजंग पॅलेस ला नवाब पॅलेस या नावानेही ओळखले जाते. ही वास्तू १८८५ मध्ये बांधली गेली, जी सिद्दी अहमदखान यांच्या कारकिर्दीत प्रशासकीय आणि निवासस्थान म्हणून वापरली गेली. पॅलेसची रचना इस्लामिक आणि स्थानिक कोकणी वास्तुकलेचा संगम दर्शवते, ज्यामुळे ती एक भव्य आणि आकर्षक रचना आहे.

फुलशहर आणि पॅलेसचा इतिहास

पूर्वीच्या नवाबाची पत्नी जिचे नाव शरीफा बीबी असे होते तिने हे फुलशहर वसवून तिथे सुंदर बगीचा निर्माण केला होता. सिद्दी अहमद यांच्या काळात या राजवाड्यास राजकीय महत्व प्राप्त झाले होते कारण १९४८ सालापर्यंत जंजिरा संस्थानाची ओळख ही स्वतंत्र संस्थान म्हणून कायम होती. फुलशहराचा हा बगीचा आणि पॅलेसचा परिसर पर्यटकांना निसर्ग आणि इतिहास यांचा एकत्रित अनुभव देतो. पॅलेसच्या परिसरात असलेली मशीद आणि सिद्दी अहमदखान व सिद्दी मुहम्मदखान यांच्या मकबऱ्या या वास्तूला धार्मिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व प्रदान करतात. पॅलेसच्या टेकडीवरून अरबी समुद्र आणि जंजिरा किल्ल्याचे विहंगम दृश्य दिसते, जे पर्यटकांसाठी एक प्रमुख आकर्षण आहे.

सिद्दी अहमदखान आणि त्यांचे योगदान

अहमदजंग पॅलेस ची ज्यांच्या काळात निर्मिती झाली त्या जंजिऱ्याचे शेवटचे नवाब सिद्दी अहमदखान यांच्याविषयी थोडक्यात जाणून घेऊ. यांचा जन्म ३१ ऑगस्ट १८६२ साली जंजिरा किल्ल्यात झाला होता. १८८१ साली यांनी आपले शिक्षण राजकोट येथून पूर्ण केल्यावर काही काळ पुण्यास वास्तव्य केले आणि १८८२ साली त्यांचे लग्न झाले. १८८३ सालच्या ऑक्टोबर महिन्यात त्यांच्याकडे नवाबपदाची सूत्रे आली. यांच्या कारकिर्दीत जंजिरा संस्थानात अनेक विकासकामे झाली. नवाबास शिकारीची आवड असल्याने मुरुड परिसरातील एक जंगल खास शिकारीसाठी राखीव होते, सध्या त्या जंगलास फणसाड अभयारण्य म्हणून ओळखले जाते. हे अभयारण्य आजही जैवविविधतेसाठी प्रसिद्ध आहे आणि पर्यटकांना निसर्गाचा अनुभव देते.

पॅलेसची रचना आणि पर्यटन

वाड्याचा दिवाणखाना अतिशय प्रशस्त व उंचपुरा असून आतमध्ये जुन्या काळातील फर्निचर आणि नवाबांनी शिकार केलेल्या प्राण्यांच्या त्वचेत भुसा भरून ते सजावट म्हणून ठेवण्यात आले आहेत. अहमदजंग राजवाडा हा मुरुड परिसरातील असंख्य पर्यटनस्थळांपैकी एक असून अनेक पर्यटक याचे दर्शन घेण्यासाठी येत असतात मात्र हा राजवाडा नवाबाच्या वंशजांची खाजगी मालमत्ता असल्याने आत प्रवेश मिळत नाही. काही काळापूर्वी या वाड्यातील भव्य असा दिवाणखाना पाहायला मिळत असे मात्र गोपनीयतेमुळे कालांतराने तेथे येण्यासही बंदी घालण्यात आली. तरीही, पॅलेसचे बाह्य सौंदर्य आणि त्याचा परिसर पर्यटकांना आकर्षित करतो. राजवाड्याची जागा अतिशय प्रेक्षणीय असून एका तुटलेल्या कड्यावर वाडा, मागील बाजूस अरबी समुद्र व पुढील बाजूस घनदाट जंगल आणि दक्षिणेस मुरुड शहर आहे. अहमदजंग राजवाड्याचा परिसर अतिशय प्रशस्त असून बरोबर मध्यभागी राजवाडा आहे व आसमंतात राजवाड्याशी संबंधित लोकांची घरे, खासगी मशीद व इतर वास्तू आहेत. नवाबाचे वंशज आता शहरात स्थलांतरित झाले असले तरी अधून मधून ते राजवाड्यास भेट देत असतात. वाड्यास प्रांगणात शिरण्यासाठी लोखंडी प्रवेशद्वार पार करावे लागते व या द्वारावर सिद्दी वंशाची राजचिन्हे कोरलेली दिसून येतात. ही रचना पॅलेसला एक शाही थाट प्रदान करते.

पॅलेसचा सांस्कृतिक आणि चित्रपटातील उल्लेख

वाड्याच्या चोहोबाजूस काही चौक्यांचे व उध्वस्त वस्तूंचे भग्न अवशेष दिसून येतात. संस्थान असताना या चौक्यांचा वापर पहारा ठेवण्यासाठी होत असावा. ८० च्या दशकात या वाड्यात पुराना मंदिर, पुरानी हवेली अशा काही भयपटांचे चित्रीकरण केले गेले होते त्यामुळे जर वाड्याचा अंतर्भाग कसा आहे हे पाहायचे असेल तर आजही या चित्रपटांतून आपण तो अनुभव घेऊ शकतो. मध्ययुगात पश्चिम समुद्रावरील एक चिवट सत्ता म्हणून ओळख मिळवलेल्या सिद्दी वंशातील शेवटच्या नवाबाचा हा राजवाडा बाहेरून का होईना एकदा तरी पाहायलाच हवा. हे चित्रपट पॅलेसच्या भव्यतेला आणि रहस्यमय वातावरणाला उजागर करतात, जे पर्यटकांना आकर्षित करते.

पर्यटन आणि भेट देण्याच्या टिप्स

अहमदजंग पॅलेसला भेट देण्यासाठी मुरुडला जा, जे अलिबागपासून जवळ आहे. पॅलेसच्या बाहेरील दृश्य आणि परिसरातील सागरी सौंदर्य पाहण्यासाठी सकाळचा वेळ उत्तम आहे. जवळील जंजिरा किल्ला आणि फणसाड अभयारण्यालाही भेट द्या. पॅलेस खाजगी मालमत्ता असल्याने, बाहेरूनच दर्शन घ्या आणि स्थानिक नियमांचे पालन करा.

अहमदजंग अर्थात नवाब पॅलेस हा मुरुड-जंजिरा येथील एक ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक खजिना आहे. या लेखामध्ये आपण पॅलेसचा इतिहास, रचना आणि महत्त्व यांचा अभ्यास केला. सिद्दी वंशाच्या वैभवाची साक्ष देणारी ही वास्तू पर्यटकांसाठी एक अविस्मरणीय अनुभव आहे. वाचकांना आवाहन आहे की, मुरुडला भेट द्या आणि या पॅलेसचे सौंदर्य अनुभवा.