पर्वती टेकडी - पुणे शहराची शान

पुण्याची शान म्हणजे पर्वती नावाची विद्यमान पुणे शहराच्या मध्यभागी असणारी निसर्गरम्य टेकडी. एखादा मनुष्य पुण्यात राहतोय आणि त्याने पर्वती एकदाही पहिली नाही, असे सहसा होत नाही आणि पुण्यात राहूनही पर्वती पाहिली नाही, तर त्याने पुणे पाहिलेच नाही, असेच समजले जाते. अशी ही पुण्याची शान म्हणजे पर्वती नावाची विद्यमान पुणे शहराच्या मध्यभागी असणारी निसर्गरम्य टेकडी. पुण्यातील हे अतिशय रमणीय गिरिस्थान समुद्रसपाटीपासून अदमासे 600 मीटर व पायथ्यापासून अदमासे 260 फूट इतक्या उंचीवर आहे. या लेखामध्ये पर्वती टेकडीच्या ऐतिहासिक, धार्मिक आणि नैसर्गिक महत्त्वाचा आढावा घेतला आहे. पुण्याच्या सांस्कृतिक आणि सामाजिक जीवनात पर्वती टेकडीचे अनन्यसाधारण स्थान आहे, आणि ती प्रत्येक पुणेकराच्या हृदयात विशेष स्थान राखते.

पर्वती टेकडीचे वैशिष्ट्य

पर्वती हे गिरिस्थान आहेच, याशिवाय ते एक धार्मिक स्थळ सुद्धा आहे. पार्वतीच्या माथ्यावर दाखल होण्याकरिता एकूण 108 पायऱ्या चढावयास लागतात. या पायऱ्या अतिशय रुंद असून भक्कम अशा पाषाणाचा वापर करून बनवल्या आहेत. पूर्वी पायथ्याहून माथ्यावर थेट हत्ती जात असे, त्यामुळे तो विचार करून या पायऱ्या बनवण्यात आल्या होत्या. एका जुन्या दंतकथेनुसार, इंग्लंडचा राजा सातवा एडवर्ड हत्तीवर बसून पर्वतीच्या माथ्यावर जात होता, अशावेळी पायऱ्यांवरून जात असताना हत्ती घसरला होता, मात्र सुदैवाने राजाला फारशी इजा झाली नाही. या पायऱ्या आणि त्यामागील इतिहास पर्वतीच्या भव्यतेची साक्ष देतात. पायऱ्या चढताना निसर्गाचा आनंद आणि ऐतिहासिक अनुभव एकाच वेळी घेता येतो.

धार्मिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व

भव्य अशा या टेकडीच्या माथ्यावर देवदेवेश्वर, गणपती, पार्वती, कार्तिक स्वामी, विष्णू यांची खूप सुंदर अशी देवालये आहेत. येथील सर्वात मोठे देवालय म्हणजे देवदेवेश्वर मंदिर. या मंदिराच्या चारही बाजूंस सूर्य, गणेश, अंबा व विष्णू यांची लहानशी देवालये सुद्धा आहेत. देवळाच्या पश्चिमेस कार्तिक स्वामींचे देवालय असून पलीकडे विष्णूचे देवालय आहे. ही मंदिरे पर्वतीला धार्मिक स्थळ म्हणून विशेष महत्त्व देतात. दररोज शेकडो भाविक या मंदिरांना भेट देऊन दर्शन घेतात आणि मन:शांती अनुभवतात.

हे स्थळ बाजीराव पेशवे यांचे पुत्र नानासाहेब पेशवे यांचे आवडीचे ठिकाण असून, या स्थानाच्या विकासात त्यांचे खूप योगदान होते. या ठिकाणच्या माहात्म्याविषयी अनेक दंतकथा आहेत, त्यापैकी एक म्हणजे बाजीराव पेशवे यांची पत्नी काशीबाई यांना वार्धक्यात पायाची पीडा झाली होती, अशावेळी फार पूर्वीपासून अस्तित्वात असलेल्या या टेकडीवरील पार्वती देवीस नानासाहेबांनी नवस केला व आपल्या आईची पीडा लवकर दूर व्हावी, अशी प्रार्थना देवीकडे केली. याचा योग्य तो परिणाम होऊन काशीबाई बऱ्या झाल्या व यानंतर या स्थानाची महती नानासाहेब यांना पटून त्यांनी पर्वती देवीचे फार भव्य देवालय या ठिकाणी बांधले. दर एकादशीस देवीच्या दर्शनास जाण्याचा नानासाहेब यांचा प्रघात होता. विरंगुळ्यासाठी त्यांनी याच टेकडीवर भव्य वाडा सुद्धा बांधला होता आणि पानिपताच्या दुर्दैवी घटनेनंतर याच वाड्यात शोक करून करून त्यांचा मृत्यू झाला. या ऐतिहासिक घटनांनी पर्वती टेकडीला पेशवेकालीन वारशाचे विशेष स्थान प्राप्त झाले.

छत्रपती शिवाजी महाराजांचे नातू छत्रपती शाहू महाराज यांनी आपल्या अंतिम समयी नानासाहेबांना बाजूस बसवले होते, यावेळी नानासाहेबांनी त्यांच्या पादुका त्यांची स्मृती कायम सोबत रहावी, यासाठी आपल्यासोबत पुणे येथे नेऊन पर्वतीस या पादुकांचे मंदिर बांधले. हे मंदिर आजही पर्वतीच्या धार्मिक महत्त्वाची साक्ष आहे.

निसर्ग आणि आरोग्य

तर असे हे पर्वतीचे माहात्म्य. दररोज शेकडो पुणेकर पहाटे आरोग्य राखण्याकरिता पर्वतीस येत असतात. येथील हवा अतिशय शुद्ध असल्याने अनेक विकार बरे होण्याची क्षमता या टेकडीच्या आसमंतात आहे, असा अनेकांचा अनुभव आहे. पर्वतावरून चोहो बाजूंस पसरलेल्या विस्तीर्ण पुणे शहराचे खूप छान दर्शन होते. विशेषतः दिवाळीच्या रात्री या टेकडीवरून खाली शहरामधील दीपोत्सवाचा व रोषणाईचा आनंद घेण्याची मजा औरच असते. या रमणीय दृश्यामुळे पर्वती टेकडी पुणेकरांसाठी एक लोकप्रिय ठिकाण बनली आहे.

पर्वती टेकडी ही केवळ एक निसर्गरम्य स्थळ नाही, तर पुण्याच्या सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि धार्मिक वारशाचा अविभाज्य भाग आहे. या लेखामध्ये वर्णन केलेली पर्वती टेकडी पुण्याच्या मध्यभागी असलेली एक खरी शान आहे. तिची मंदिरे, पेशवेकालीन इतिहास, शुद्ध हवा आणि शहराचे विहंगम दृश्य यांनी ती प्रत्येक पुणेकराच्या आणि पर्यटकाच्या मनात विशेष स्थान राखते. पर्वतीला भेट देणे म्हणजे पुण्याच्या आत्म्याशी एकरूप होणे होय. त्यामुळे खऱ्या अर्थाने पर्वती ही पुण्याची शान आहे, असे म्हटल्यास ते चुकीचे ठरणार नाही.