आमवात - एक त्रासदायक विकार

आधुनिक जीवनशैली आणि अयोग्य आहार पद्धतीमुळे अनेक नवीन विकार उद्भवत आहेत, त्यामधील एक प्रमुख विकार म्हणजे आमवात. शरीरात अचानकपणे येणारी अंगदुखी, ताप, आळस, अंगावर जडपणा जाणवणे, अपचन यांसारखी लक्षणे दिसू लागली की अनेकदा आपल्याला आमवाताची शंका येते. हा विकार त्रासदायक असून दीर्घकाळ चालणारा असतो आणि योग्य वेळी निदान न केल्यास अधिक गंभीर रूप घेऊ शकतो.

आमवात म्हणजे काय?

आयुर्वेदशास्त्रात आमवात हा एक गंभीर व्याधी मानला जातो. 'आम' म्हणजे अपक्व अन्नरस किंवा शरीरातील विषारी घटक आणि 'वात' म्हणजे वातदोष. यांचा संयोग होऊन जेव्हा हे विषारी घटक (आम) शरीरात संचार करत वातदोषासोबत सांध्यांमध्ये पोहोचतात तेव्हा आमवात निर्माण होतो. त्यामुळे शरीरात सूज, वेदना आणि हालचालींमध्ये अडथळा निर्माण होतो.

आमवात होण्याची कारणे

आमवात होण्यामागे अनेक कारणे असून, ती प्रामुख्याने आपल्या चुकीच्या जीवनशैलीशी संबंधित असतात:

• विरुद्ध आहार घेणे (उदाहरण: दूध आणि मासे, फळे आणि दूध यांचा एकत्रित सेवन)

• अग्नी (पचनशक्ती) मंदावणे

• अति स्निग्ध, तेलकट पदार्थांचे सेवन

• खाल्ल्यानंतर लगेच व्यायाम करणे

• खाल्ल्यानंतर लगेच झोपणे

• अति निद्रा किंवा पूर्णतः निष्क्रिय जीवनशैली

• अपच आणि जड अन्नपदार्थाचे सेवन

ही सगळी कारणे शरीरात 'आम' तयार होण्यास कारणीभूत ठरतात. हे आम हळूहळू रक्तप्रवाहाद्वारे सांध्यांमध्ये जमा होऊन आमवात निर्माण करतो.

आमवाताची लक्षणे

आमवाताच्या सुरुवातीला खालीलप्रमाणे लक्षणे आढळून येतात:

• सांधेदुखी आणि सूज

• अंगावर जडपणा

• ताप येणे

• थकवा आणि आळस जाणवणे

• भूक मंदावणे आणि अपचन

• शरीराच्या विविध सांध्यांमध्ये वेदना फिरत राहणे

या लक्षणांमध्ये जर वात, पित्त किंवा कफदोष प्रबळ असेल तर त्यानुसार विविध प्रकारची लक्षणे दिसून येतात.

आमवाताचे प्रकार

आयुर्वेदानुसार आमवाताचे खालील प्रकार आहेत:

1. आमवायू – वातदोष अधिक असतो

2. वात प्रकार – संधीत दुखणे, कुरकुर आवाज येणे

3. पित्त प्रकार – सूज, जळजळ, ताप

4. कफ प्रकार – जडपणा, अंग दुखणे, सुस्ती

5. सन्निपात – वात, पित्त आणि कफ तिन्ही दोषांचे संयोग (सर्वाधिक त्रासदायक)

आमवाताचे आयुर्वेदीय उपचार

आयुर्वेदात आमवातासाठी अनेक उपचार पद्धती सांगितल्या आहेत. यामध्ये पंचकर्म, औषधी काढे, आहारविहार आणि विशिष्ट वनौषधींचा समावेश आहे.

1. औषधी आणि काढे:

• लघुपंचमूळ (रिंगणी, डोरली, साळवण, पिठवण, गोखरू)

• बृहत पंचमूळ (बाळवेल, शिवणीमुळं, टाकळा, पहाडमूळ, टेंटू)

• या दोन्हींच्या काढ्यात एरंडेल तेल घालून सेवन केल्यास परिणामकारक ठरते.

• गुळवेल, सुंठ, देवदार, इंद्रजव, वावडिंग यांच्या काढ्यातही एरंडेल घालून देण्यात येते.

2. पंचकर्म:

• स्नेहन (तेल लावणे) – संधीत स्नेह टाकल्याने आमचे निस्सरण होते.

• स्वेदन (वाफ देणे) – शरीरातील विषारी घटक बाहेर टाकण्यास मदत होते.

• वमन, विरेचन, बस्ती हे पंचकर्म पद्धतीने दोषांचे शमन केले जाते.

3. जीवनशैलीत बदल:

• पचण्यास हलका आहार घ्या

• ताजे, गरम अन्न सेवन करा

• रात्री उशिरा झोपणे टाळा

• जेवल्यावर लगेच झोपणे किंवा व्यायाम करणे टाळा

• नियमित व्यायाम, योगासन व प्राणायाम करा

आमवात टाळण्यासाठी उपाय

• विरुद्ध आहाराचे टाळा – आहारात सुसंगतता ठेवा

• स्निग्ध व अति गोड अन्न मर्यादित ठेवा

• पचनशक्ती वाढवा – सुंठ, हिंग, अजवायन वापरा

• आहारनियम पाळा – वेळेवर आणि योग्य प्रमाणात अन्न घ्या

• योग व ध्यानाचे पालन करा – तणाव कमी करणे हीही महत्त्वाची बाब आहे

आमवात हा त्रासदायक पण टाळता येण्याजोगा विकार आहे. योग्य आहार, विहार आणि आयुर्वेदीय उपचाराच्या साहाय्याने या रोगावर नियंत्रण मिळवता येते. आजच्या धकाधकीच्या जीवनात आपल्याला वेळेवर आपल्या आरोग्याकडे लक्ष देणे खूप गरजेचे आहे. आयुर्वेदात सांगितलेली जीवनशैली आणि औषधींचा योग्य वापर केल्यास आमवातासारख्या व्याधींपासून आपण नक्कीच मुक्त राहू शकतो.