सप्त कोकण (Sapt Konkan): परशुरामाच्या भूमीचा गूढ इतिहास, भूगोल आणि 'सात' प्रदेशांची कहाणी

जेव्हा 'कोकण' हा शब्द कानावर पडतो, तेव्हा डोळ्यासमोर काय येतं? निळाशार समुद्रकिनारा, नारळी-पोफळीच्या बागा, वळणावळणाची लाल मातीची वाट, चविष्ट मासे आणि अर्थातच, इथला साधा-सरळ, पण स्वाभिमानी माणूस. मुंबई, अलिबाग, रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग... इतकंच आपलं कोकण मर्यादित आहे का?

जर मी तुम्हाला सांगितलं की, आपण आज ज्याला 'कोकण' म्हणतो, तो एका विशाल, प्राचीन भूभागाचा केवळ एक तुकडा आहे, तर? होय, आज आपण त्याच प्राचीन आणि गूढ संकल्पनेबद्दल बोलणार आहोत, जिचं नाव आहे - 'सप्त कोकण प्रदेश' (Sapt Konkan Region).

चला तर मग, परशुरामाच्या या भूमीचा खरा विस्तार आणि त्यामागचा अज्ञात इतिहास जाणून घेऊया.

'सप्त कोकण' ही संकल्पना नक्की काय आहे? (What is Sapt Konkan?)

आज आपण प्रशासकीय सोयीसाठी कोकणाला पालघर, ठाणे, मुंबई, रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांमध्ये विभागले आहे. पण 'सप्त कोकण' ही संकल्पना त्याहून खूप जुनी, ऐतिहासिक आणि पौराणिक आहे.

'सप्त कोकण' म्हणजे 'सात कोकण प्रदेश'. ही एक भौगोलिक विभागणी आहे, जी अरबी समुद्र (Arabian Sea) आणि पश्चिम घाट (सह्याद्री पर्वत) यांच्यामधील लांब, चिंचोळ्या किनारपट्टीचे वर्णन करते.

सर्वात महत्त्वाचा फरक: आजचा आपला मराठी कोकण हा या 'सप्त कोकण' संकल्पनेचा एक (आणि सर्वात महत्त्वाचा) भाग आहे, पण 'सप्त कोकण' हे गुजरातच्या दक्षिण टोकापासून ते थेट केरळच्या उत्तर भागापर्यंत पसरलेले मानले जाते.

 पौराणिक आख्यायिका: भगवान परशुराम आणि कोकण निर्मिती

'सप्त कोकण'चा इतिहास हा भगवान परशुरामाच्या आख्यायिकेपासून वेगळा करताच येत नाही. परशुराम हा विष्णूचा सहावा अवतार.

आख्यायिकेनुसार, पृथ्वीवरील क्षत्रियांचा निःपात केल्यानंतर, भगवान परशुरामाने जिंकलेली सर्व भूमी ऋषीमुनींना दान केली. स्वतःसाठी जागा हवी म्हणून ते सह्याद्रीच्या शिखरावर उभे राहिले आणि त्यांनी आपला 'परशु' (कुऱ्हाड) समुद्रात भिरकावला.

त्यांनी समुद्राला आज्ञा केली की, "माझा परशु जिथपर्यंत जाईल, तिथपर्यंत तू मागे हट." समुद्राने त्यांची आज्ञा पाळली आणि तो मागे हटला. अशाप्रकारे, समुद्रातून जी नवीन भूमी वर आली, तिलाच 'अपरान्त' (Aparanta) किंवा 'कोकण' (म्हणजे कोपरा, Land's End) असे नाव पडले. हीच ती 'परशुराम भूमी'.

ते 'सात' प्रदेश कोणते? (The 7 Regions of Sapt Konkan)

आता सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न: जर हे 'सप्त' (सात) कोकण आहे, तर ते सात प्रदेश कोणते?

याबद्दल 'स्कंद पुराणातील सह्याद्री खंड' (Sahyadri Khanda of Skanda Purana) आणि इतर प्राचीन ग्रंथांमध्ये उल्लेख आढळतो. मात्र, या सात प्रदेशांच्या नावांबद्दल आणि त्यांच्या अचूक सीमांबद्दल इतिहासकारांमध्ये थोडेफार मतभेद आहेत.

तरीही, सर्वाधिक स्वीकारली जाणारी विभागणी साधारणपणे खालीलप्रमाणे आहे:

टीप: ही विभागणी उत्तरेकडून दक्षिणेकडे (North to South) आहे.

१. बर्बर (Barbar): हा सर्वात उत्तरेकडील भाग. आजच्या गुजरातचा दक्षिण भाग आणि सौराष्ट्राचा किनारी प्रदेश यात मोडत असे.

२. विराट (Virat): बर्बरच्या दक्षिणेला असलेला प्रदेश. काहीजण याचा संबंध आधुनिक 'सुरत' (Surat) परिसराशी जोडतात.

३. कोंकण (Konkan): हा मध्य भाग. हाच तो आपला आजचा मराठी कोकण! (पालघर ते सिंधुदुर्ग). प्राचीन काळी याला 'अपरान्त' म्हटले जात असे.

४. कराहट्ट (Karahatta): आजच्या कोकण आणि कर्नाटकच्या सीमेवरील प्रदेश. काही तज्ज्ञ याचा संबंध 'कराड' (Karad) पर्यंतच्या घाटमाथ्याशीही जोडतात.

५. हव्यग (Havyaga) किंवा हव्यक: हा आजच्या उत्तर कर्नाटक (North Karnataka) राज्याचा किनारी प्रदेश (उदा. कारवार, गोकर्ण).

६. तुलुव (Tuluva): हा दक्षिण कर्नाटकचा किनारी प्रदेश. आजची 'उडुपी' (Udupi) आणि 'मंगळूर' (Mangalore) शहरे याच 'तुळू' प्रदेशात येतात.

७. केरळ (Kerala): हा सर्वात दक्षिणेकडील भाग. आजच्या केरळ राज्याचा उत्तर भाग (मलबार किनारा) हा सप्त कोकणातील शेवटचा प्रदेश मानला जातो.

थोडक्यात सांगायचे तर, 'सप्त कोकण' हे गुजरातपासून केरळपर्यंत पसरलेल्या संपूर्ण पश्चिम किनारपट्टीचे प्राचीन नाव आहे.

सप्त कोकणचे ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व

ही केवळ एक पौराणिक संकल्पना नाही, तर याला भक्कम ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक आधार आहे.

• व्यापाराचे केंद्र: दख्खनच्या पठारावरील (Deccan Plateau) राज्यांना समुद्राशी जोडणारा हाच मार्ग होता. सातवाहन, चालुक्य, राष्ट्रकूट, शिलाहार या सर्व राजवटींमध्ये कोकणातील सोपारा, चौल, कल्याण, दाभोळ, राजापूर ही बंदरे (Ports) आंतरराष्ट्रीय व्यापाराची (विशेषतः रोमन साम्राज्याशी) प्रमुख केंद्रे होती.

• भूगोलाचा प्रभाव: समुद्रातून मिळवलेली जमीन असल्याने इथली माती सुपीक होती. त्यामुळे भातशेती (Paddy fields) आणि नारळ-सुपारीच्या बागा हे इथले वैशिष्ट्य ठरले.

• सांस्कृतिक ओळख: या संपूर्ण पट्ट्यात तुम्हाला एक वेगळी सांस्कृतिक समानता दिसेल. इथले खाद्यपदार्थ (तांदूळ आणि मासे), पारंपरिक सण (उदा. शिमगा/होळी) आणि विशिष्ट मंदिर वास्तुकला यांवर या 'किनारी' ओळखीचा ठसा आहे.

• परशुराम मंदिरे: या संपूर्ण सप्त कोकण पट्ट्यात भगवान परशुरामांना समर्पित अनेक प्राचीन मंदिरे आढळतात. महाराष्ट्रातील चिपळूण (Chiplun) येथील श्री क्षेत्र परशुराम हे त्याचे उत्तम उदाहरण आहे.

आधुनिक कोकण विरुद्ध प्राचीन सप्त कोकण (Modern vs. Ancient)

आज आपण जेव्हा 'कोकणी माणूस' म्हणतो, तेव्हा आपला संदर्भ प्रामुख्याने मराठी भाषिक कोकणी माणसाशी असतो. पण 'सप्त कोकण'च्या विशाल दृष्टिकोनातून पाहिले, तर गुजरातमधील कोळी, कर्नाटकातील तुळू भाषिक आणि केरळमधील मल्याळी लोक, हे सर्वजण याच विशाल 'परशुराम भूमी'चे रहिवासी आहेत.

आपला मराठी कोकण हा या सप्त कोकणरूपी हारातील सर्वात तेजस्वी 'मणी' आहे, असे म्हटल्यास वावगे ठरणार नाही.

'सप्त कोकण' ही केवळ भूगोलाची संकल्पना नाही, तर ती एक ओळख आहे; एक असा धागा आहे जो गुजरात ते केरळपर्यंतच्या किनारपट्टीला एका पौराणिक आणि ऐतिहासिक नात्याने बांधून ठेवतो.

पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्ही कोकणच्या लाल मातीवर पाय ठेवाल, तेव्हा फक्त समुद्रकिनारा न पाहता, त्यामागे दडलेली भगवान परशुरामाची ही अफाट निर्मिती आणि 'सप्त कोकण'चा हा हजारो वर्षांचा इतिहास नक्की आठवा!