वंदे मातरम: १५० वर्षांचा तेजस्वी प्रवास | एका मंत्राचा 'राष्ट्रीय गीत' होण्यापर्यंतचा इतिहास

वंदे मातरम! एक मंत्र जो अजरामर आहे

"वंदे मातरम!"

हे केवळ दोन शब्द नाहीत; हा एक मंत्र आहे, एक हुंकार आहे, आणि कोट्यवधी भारतीयांच्या हृदयाचा ठोका आहे. ज्या गीताने पारतंत्र्याच्या अंधारात स्वातंत्र्याची मशाल पेटवली, ज्या गीताने मृत्यूला हसतमुखाने सामोरे जाणाऱ्या क्रांतिकारकांना बळ दिले, त्या 'वंदे मातरम' या आपल्या राष्ट्रीय गीताचा प्रवास आता १५० वर्षांच्या गौरवाशाली टप्प्यावर येऊन पोहोचला आहे.

सन १८७५ च्या सुमारास बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांच्या प्रतिभेतून जन्माला आलेले हे गीत, आज १५० वर्षांनंतरही तितकेच ताजे, स्फूर्तिदायी आणि प्रासंगिक आहे. हा केवळ एका गाण्याचा प्रवास नाही, तर हा भारताच्या आत्मशोधाचा, संघर्षाचा आणि विजयाचा प्रवास आहे.

आजच्या या लेखात, आपण 'वंदे मातरम'च्या या १५० वर्षांच्या प्रवासाचा सखोल वेध घेणार आहोत.

गीताचा जन्म: 'आनंदमठ' आणि बंकिमचंद्रांची लेखणी

'वंदे मातरम'चा उगम हा अत्यंत रंजक आहे. थोर बंगाली साहित्यिक बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांनी साधारणतः १८७५ मध्ये या गीताची रचना केली. त्यावेळी भारत पूर्णपणे ब्रिटिश राजवटीखाली होता. 'भारत माता' ही संकल्पनाच तेव्हा धूसर होती. अशा काळात बंकिमचंद्रांनी देशाला 'आई' मानून तिची स्तुती करणारे हे गीत लिहिले.

हे गीत प्रथम १८८२ मध्ये त्यांच्या प्रसिद्ध 'आनंदमठ' या कादंबरीत प्रकाशित झाले. 'आनंदमठ' ही कादंबरी १७७० च्या दशकातील संन्याशांच्या बंडाच्या पार्श्वभूमीवर (Sanyasi Rebellion) लिहिलेली होती. या कादंबरीतील संन्यासी हे गीत एका स्फूर्तिगीताप्रमाणे गात असत.

बंकिमचंद्रांनी या गीतातून केवळ देशाच्या सुजलाम-सुफलाम रूपाचे वर्णन केले नाही, तर देशाला एक सगुण, मानवी रूप दिले; 'आई'चे रूप दिले.

स्वातंत्र्यलढ्याचा हुंकार: एक गाणं जेव्हा शस्त्र बनतं

'वंदे मातरम' हे 'आनंदमठ'पुरते मर्यादित राहिले नाही. ते ब्रिटिशांविरुद्धच्या स्वातंत्र्यलढ्याचे सर्वात मोठे 'रणशिंग' ठरले.

• १८९६ चे काँग्रेस अधिवेशन: गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर यांनी १८९६ च्या काँग्रेस अधिवेशनात 'वंदे मातरम'ला स्वतःची चाल लावून ते गायले. तेव्हापासून हे गीत राष्ट्रीय सभेचा अविभाज्य भाग बनले.

• १९०५ ची फाळणी (बंगालची फाळणी): लॉर्ड कर्झनने जेव्हा बंगालची फाळणी केली, तेव्हा संपूर्ण बंगाल (आणि भारत) पेटून उठला. या वंगभंग आंदोलनाचे 'वंदे मातरम' हेच मुख्य घोषवाक्य बनले. सभा, मोर्चे, मिरवणुका या गीताने दुमदुमून जात.

• ब्रिटिशांची बंदी: 'वंदे मातरम'चा वाढता प्रभाव पाहून ब्रिटिश सरकारने या गीतावर आणि 'वंदे मातरम' म्हणण्यावर बंदी घातली. पण या बंदीमुळे हे गीत अधिकच लोकप्रिय झाले. 'वंदे मातरम' म्हणणे हाच एक देशद्रोहाचा (ब्रिटिशांच्या नजरेत) आणि देशभक्तीचा (भारतीयांच्या नजरेत) पुरावा बनला.

• क्रांतिकारकांची प्रेरणा: खुदीराम बोस, भगतसिंग, राजगुरू, सुखदेव अशा असंख्य क्रांतिकारकांनी फासावर जाताना 'वंदे मातरम'चाच जयघोष केला.

हे गीत फक्त एक देशभक्तीपर गीत राहिले नाही, तर ते स्वातंत्र्यासाठीचा त्याग, समर्पण आणि बलिदानाचा समानार्थी शब्द बनले.

'वंदे मातरम'चा अर्थ आणि स्वरूप

मूळ 'वंदे मातरम' हे संस्कृत आणि बंगाली भाषेच्या मिश्रणात आहे. सुरुवातीचे दोन श्लोक (जे आज राष्ट्रीय गीत म्हणून गायले जातात) संस्कृतमध्ये आहेत.

सुजलाम् सुफलाम् मलयज शीतलाम्, शस्य श्यामलाम् मातरम् । शुभ्र ज्योत्स्ना पुलकित यामिनीम्, फुल्ल कुसुमित द्रुमदल शोभिनीम् । सुहासिनीम् सुमधुर भाषिणीम्, सुखदाम् वरदाम् मातरम् ।। वंदे मातरम ।

याचा अर्थ आहे: "आई, मी तुला वंदन करतो! तूच आमची सुजला (पाण्याने समृद्ध), सुफला (फळांनी समृद्ध), मलय पर्वताच्या चंदनाने शितल झालेली आहेस. शेतांमुळे तू सावळी (शस्य-श्यामला) दिसतेस. पौर्णिमेच्या चांदण्यात तुझे सौंदर्य अधिकच खुलते. फुललेल्या फुलांनी आणि वृक्षांनी तू शोभून दिसतेस. तूच आमची सुख देणारी आणि वरदायिनी आई आहेस."

बंकिमचंद्रांनी यात पुढे 'आई'ला दुर्गा, लक्ष्मी आणि सरस्वतीचे रूप मानले आहे.

राष्ट्रगीत ते राष्ट्रीय गीत: संविधान सभेतील प्रवास

'वंदे मातरम' हे स्वातंत्र्यलढ्याचे मुख्य गीत असले तरी, स्वतंत्र भारताचे 'राष्ट्रगान' (National Anthem) म्हणून 'जन गण मन' ची निवड करण्यात आली. यामागे अनेक राजकीय आणि सामाजिक कारणे होती.

'वंदे मातरम'मधील नंतरच्या काही कडव्यांमध्ये दुर्गा आणि लक्ष्मीचा उल्लेख असल्याने, काही गटांनी यावर आक्षेप घेतला. स्वतंत्र आणि धर्मनिरपेक्ष भारताचे राष्ट्रगीत हे सर्वांना स्वीकारार्ह असावे, असा विचार पुढे आला.

त्यामुळे, २४ जानेवारी १९५० रोजी संविधान सभेचे अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी एक ऐतिहासिक निर्णय दिला:

1. 'जन गण मन' हे भारताचे 'राष्ट्रगान' (National Anthem) असेल.

2. 'वंदे मातरम' या गीताला 'राष्ट्रीय गीत' (National Song) म्हणून 'जन गण मन'च्या बरोबरीचा, समान दर्जा असेल, कारण भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात या गीताचे ऐतिहासिक योगदान आहे.

अशाप्रकारे, 'वंदे मातरम' हे अधिकृतरीत्या भारताचे 'राष्ट्रीय गीत' बनले.

१५० वर्षांची विरासत: आजची प्रासंगिकता

आज १५० वर्षांनंतरही 'वंदे मातरम'ची जादू कमी झालेली नाही. ए. आर. रहमानच्या 'माँ तुझे सलाम' पासून ते आजच्या शास्त्रीय गायकांपर्यंत, अनेकांनी या गीताला आपापल्या परीने सजवले आहे.

'वंदे मातरम' हे आज राजकारणाचा किंवा वादाचा विषय नसून, ते आपल्या राष्ट्रीय अस्मितेचे प्रतीक आहे. हे गीत आपल्याला आठवण करून देते की:

• देशभक्ती ही अमूर्त नसते: ती आपल्या नद्या, डोंगर, शेती आणि लोकांवर प्रेम करण्यात असते (सुजलाम् सुफलाम्).

• संघर्षाचा इतिहास: हे गीत आपल्याला आपल्या पूर्वजांनी स्वातंत्र्यासाठी केलेल्या अतुलनीय त्यागाची आठवण करून देते.

• एकतेचा धागा: हे गीत भाषा, प्रांत, धर्म याच्या पलीकडे जाऊन 'भारत माता' या एकाच ओळखीखाली सर्वांना एकत्र आणते.

बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांनी १८७५ मध्ये पेरलेले हे 'मंत्राचे' बीज, आज १५० वर्षांनंतर एक विशाल वटवृक्ष बनले आहे. ज्याच्या छायेत कोट्यवधी भारतीय अभिमानाने उभे आहेत. 'वंदे मातरम' हा केवळ भूतकाळ नाही, तो आपला वर्तमान आहे आणि भविष्यकाळातही तो करोडो भारतीयांना प्रेरणा देत राहील.

या अजरामर गीताला आणि त्याच्या निर्मात्याला १५० वर्षांच्या या प्रवासाबद्दल कोटी कोटी प्रणाम!

जय हिंद! वंदे मातरम!