सातू म्हणजे काय? - सत्वशक्तीचा साठा असलेला नैसर्गिक पेय

भारतीय पारंपरिक आहारसंस्कृतीमध्ये सातू हा एक महत्वाचा, पोषणमूल्यांनी परिपूर्ण असा घटक आहे. विशेषतः बिहार, झारखंड, उत्तर प्रदेश आणि महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागात सातूचा वापर नियमितपणे होतो. आजकाल शहरी भागांमध्येही सातूचे महत्त्व वाढत आहे, कारण लोक आरोग्याबाबत जागरूक होत आहेत.

या लेखामध्ये आपण सातू म्हणजे काय, त्याचे प्रकार, बनवण्याची पद्धत, फायदे, सेवनाची योग्य पद्धत आणि त्याचे आधुनिक आहारातील स्थान याबद्दल सविस्तर माहिती घेणार आहोत.

सातू म्हणजे काय?

सातू म्हणजे भाजलेल्या आणि दळलेल्या धान्यांचे पीठ. यामध्ये मुख्यतः हरभरा, जव, गहू, मक्याचे दाणे इत्यादी धान्यांचा समावेश असतो. या धान्यांना भाजून मग त्यांचे पीठ केले जाते. ही प्रक्रिया केल्यामुळे त्यातील पोषक तत्त्वे अधिक सुलभपणे शरीरात शोषली जातात आणि चवही अप्रतिम लागते.

सातू हे थंडावणारे, पचायला हलके, पोषणमूल्यांनी भरलेले आणि ऊर्जा देणारे खाद्य आहे.

सातूचे प्रकार

सातू वेगवेगळ्या धान्यांपासून तयार केला जातो. त्याचे प्रमुख प्रकार खालीलप्रमाणे आहेत:

1. हरभऱ्याचा सातू

हरभरा भाजून त्याचे पीठ केल्यास मिळणारा सातू हा सर्वात लोकप्रिय आणि पौष्टिक प्रकार आहे. यात प्रथिने आणि फायबर भरपूर प्रमाणात असते.

2. जवसातू

जव हे पचायला हलके आणि थंडावणारे धान्य आहे. याचा सातू उन्हाळ्यात शरीरातील उष्णता कमी करण्यासाठी उपयोगी ठरतो.

3. गव्हाचा सातू

गव्हाचे दाणे भाजून केलेला सातू पचायला थोडा जड पण पौष्टिक असतो.

4. मिक्स सातू

कधी कधी हरभरा, जव, गहू आणि डाळी एकत्र करून मिक्स सातू बनवला जातो. यामुळे विविध पोषक घटक एकाच वेळी मिळतात.

सातू बनवण्याची प्रक्रिया

साहित्य:

• हरभरा / जव / गहू (इच्छेनुसार धान्य)

• कोरडी कढई

• चाळणी

• डाळणारे उपकरण

कृती:

1. सर्वप्रथम निवडलेले धान्य स्वच्छ धुवून वाळवावे.

2. नंतर कोरड्या कढईत मंद आचेवर भाजावे. भाजताना धान्य फाटू लागते.

3. पूर्णपणे थंड झाल्यावर याचे पीठ तयार करावे.

4. चाळणीने गाळून सातू तयार करावा.

5. हवाबंद डब्यात साठवून ठेवावा.

सातूचे पोषणमूल्य (Nutrition)

सातूमध्ये खालील पोषक घटक भरपूर प्रमाणात असतात:

सातूचे आरोग्यदायी फायदे

1. ऊर्जा देणारा पदार्थ

सातूच्या सेवनाने लगेच ऊर्जा मिळते. त्यामुळे ते वर्कआउट नंतरचे नैसर्गिक एनर्जी ड्रिंक म्हणून उपयोगी आहे.

2. वजन कमी करण्यास मदत

सातूमध्ये फायबर भरपूर असल्याने पोट भरल्यासारखे वाटते. त्यामुळे भूक कमी लागते आणि वजन कमी करण्यास मदत होते.

3. पचनक्रिया सुधारते

सातू पचायला हलके असल्यामुळे अपचन, अॅसिडिटी अशा त्रासांपासून आराम मिळतो.

4. शरीराचे तापमान नियंत्रणात ठेवते

उन्हाळ्यात सातूचे सरबत घेतल्याने शरीरातील उष्णता कमी होते. त्यामुळे घाम, डोकेदुखी, उष्माघात यांसारख्या त्रासांपासून बचाव होतो.

5. डायबेटीससाठी फायदेशीर

सातूमध्ये साखर कमी असते आणि फायबर जास्त असते. त्यामुळे ब्लड शुगर लेव्हल नियंत्रित ठेवण्यासाठी सातू उपयुक्त आहे.

6. हृदयासाठी हितकारक

सातूमध्ये ओमेगा-३ फॅटी अ‍ॅसिडस् आणि अँटीऑक्सिडंट्स असतात, जे हृदयासाठी पोषक ठरतात.

सातू कसा सेवन करावा?

1. सरबत/पेय स्वरूपात

सातूच्या पिठात थोडे पाणी, मीठ, लिंबू रस किंवा गूळ मिसळून थंड पेय बनवावे.

2. सातू लाडू

सातूला साजूक तूप आणि गूळ घालून चविष्ट लाडू तयार होतात.

3. सातू पराठा

गव्हाच्या कणकेत सातू मिसळून पराठे बनवता येतात.

4. सातूची भाकरी

सातूच्या पिठाची भाकरीही चवदार व पौष्टिक असते.

सातू सेवन करताना घ्यावयाची काळजी

• रोजच्या आहारात सातूचा अतिरेक करू नये.

• पचनशक्ती कमजोर असल्यास गरम पाण्यातच सेवन करावे.

• थायरॉईड असलेल्या लोकांनी डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार सेवन करावे.

सातूचा आधुनिक आहारात समावेश

आजच्या धकाधकीच्या जीवनशैलीत फास्ट फूड, प्रोसेस्ड फूड्समुळे पोषणतत्त्वांची कमतरता जाणवते. अशा वेळी सातू हा एक पारंपरिक पण आधुनिक आहाराला पूरक असा पर्याय ठरतो. याचे सेवन झटपट करता येते, पचायला हलके आणि आरोग्यासाठी लाभदायक असते.

सातू म्हणजे नैसर्गिक ऊर्जा व पोषणाचा उत्तम स्रोत. पारंपरिक जीवनशैलीतील हा साधा पण अद्भुत घटक आजच्या काळात पुन्हा लोकप्रिय होत आहे. तुम्ही जर आरोग्यसंपन्न जीवनशैलीचा विचार करत असाल, तर सातूला आपल्या आहारात नक्कीच स्थान द्या.