कुणकावळे येथील श्री दुर्गादेवी मंदिर – मालवणच्या कुशीत वसलेले एक अलौकिक देवस्थान

मालवण म्हटले की अनेकांच्या डोळ्यांपुढे सिंधुदुर्ग किल्ला, समुद्रकिनारे, निळे पाणी, कोळंबीच्या चविष्ट रेसिपी आणि समुद्री पर्यटन उभं राहतं. पण या सागरी सौंदर्याच्या पलीकडेही काही खास, शांत आणि पवित्र जागा आहेत ज्या अजून पर्यटकांच्या मुख्य प्रवाहात आलेल्या नाहीत. अशाच एका अद्वितीय, धार्मिक, कलात्मक आणि ऐतिहासिक स्थळाचे नाव आहे – श्री दुर्गादेवी मंदिर, कुणकावळे.

इतिहास आणि पार्श्वभूमी

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हिंदवी स्वराज्याची संकल्पना केवळ भू-सत्ता नव्हे, तर जलसत्ता प्रस्थापित करूनही पूर्ण केली होती. समुद्राच्या कडेला त्यांनी जलदुर्गांची साखळी उभी केली आणि त्या जलदुर्गांच्या संरक्षणासाठी, तसेच सैनिकांच्या श्रद्धास्थानी अनेक देवी-देवतांची मंदिरं उभारली गेली.

असाच एक प्राचीन व श्रद्धास्थानी मंदिर म्हणजे सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण तालुक्यातील कुणकावळे येथील श्री दुर्गादेवीचे मंदिर. या मंदिराबाबत ग्रामस्थांची ठाम श्रद्धा आहे की या देवीची स्थापना धर्मराजांनी केली होती.

कुणकावळे गाव – एक शांत आदरस्थान

मालवणपासून अवघ्या १५–१६ कि.मी. अंतरावर असलेल्या कुणकावळे या गावाचं नाव कदाचित फारशा पर्यटकांनी ऐकलेलंही नसेल. पण याच गावी वसलेली श्री दुर्गादेवीचे मंदिर हे एक सांस्कृतिक रत्न आहे. मालवणहून कसालच्या दिशेने जाताना कुंभारमाठ हे गाव लागते. तिथून पुढे ‘चौके फाटा’ येतो. याच फाट्यावरून एक रस्ता कुणकावळे गावात जातो आणि या गावाच्या उत्तरेला, सुमारे एक किलोमीटर अंतरावर, आपल्याला श्री दुर्गादेवी मंदिर दिसते.

गावकऱ्यांनी केलेला हा रस्ता तुम्हाला निसर्गाच्या कुशीत, शांततेत वसलेल्या या मंदिरापर्यंत घेऊन जातो.

जीर्णोद्धार आणि मंदिररचना

१९६१ साली एका प्रचंड वादळामुळे या मंदिराचे मोठे नुकसान झाले. त्यानंतर या मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्यात आला. या प्रक्रियेमध्ये मंदिराची रचना अधिक सुदृढ करण्यात आली आणि काही वैशिष्ट्यपूर्ण गोष्टी जतन करण्यात आल्या.

कोंकणी पद्धतीची दीपमाळ, मंदिरासमोरील प्रशस्त ओटा, भव्य सभामंडप आणि मुख्य गर्भगृह – हे सर्व मिळून मंदिर एक प्राचीन कलेचा उत्कृष्ट नमुना वाटतो.

दुर्गादेवीची मूर्ती – कोकणातली एक अप्रतिम शिल्पकृती

या मंदिरातील सर्वात मोठं आकर्षण म्हणजे दुर्गादेवीची साडेचार फूट उंचीची उभी मूर्ती, जी काळ्या दगडात कोरलेली आहे. देवीच्या चार हातात तलवार, चक्र, त्रिशूळ आणि परळ आहे. तिच्या पायांजवळ दोन बाजूंना सेविका कोरलेल्या दिसतात.

मूर्तीवरील अलंकार, वस्त्रप्रावरणे, दंडामधील वाकी, बाजूला कोरलेला मोर, पायातील खडावे आणि अप्रतिम केशसंभार ही सर्व वैशिष्ट्ये पाहिल्यानंतर आपण विसरून जातो की हे मंदिर एका आडवाटेच्या गावी आहे. देवीच्या पाठीमागे कोरलेली प्रभावळ इतकी सुरेख आहे की तिच्या पवित्रतेला आणि सौंदर्याला वेगळाच तेज प्राप्त होतं.

या मूर्तीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे ती पूर्ण स्वतंत्र आणि सुसंगत स्वरूपात कोरलेली आहे. बऱ्याच ठिकाणी देवीच्या मूर्ती म्हणजे केवळ तांदळा असतो, ज्याला वस्त्रप्रावरणे नेसवून सजवले जाते. पण इथे देवी स्वतःच एक कलात्मक शिल्पकृती आहे.

मंदिरातील वैशिष्ट्ये

• दीपमाळ – पारंपरिक कोकणी शैलीतील, मंदिराच्या समोर उभी असलेली.

• सभामंडप – मोठा व विस्तीर्ण, गावकऱ्यांच्या धार्मिक व सांस्कृतिक उपक्रमांचा केंद्रबिंदू.

• प्रसाद पात्र – देवीसमोर असलेले दगडी पात्र, जे इतरत्र फार कमी ठिकाणी पाहायला मिळते.

• पर्यावरण – मंदिराभोवतीची हरित परसद, पक्ष्यांचे आवाज, आणि शांततेचा अनुभव.

धार्मिक व सांस्कृतिक महत्त्व

या मंदिरात दरवर्षी विविध सण, नवरात्र, यज्ञ-होम, गावजत्रा यांचे आयोजन होते. दुर्गाष्टमीला तर गावातील व परिसरातील लोक मोठ्या श्रद्धेने येथे गर्दी करतात. याठिकाणी येणाऱ्याला एक वेगळीच आध्यात्मिक शांती लाभते.

पर्यटकांसाठी सूचना

• मालवण किंवा कसालहून स्थानिक रिक्षा किंवा दुचाकीने प्रवास करता येतो.

• सकाळी किंवा संध्याकाळी येथे दर्शनासाठी जायला योग्य वेळ असतो.

• देवीच्या मूर्तीचे फोटो काढताना स्थानिकांची परवानगी घ्यावी.

• मंदिर परिसर स्वच्छ ठेवावा.

इतक्या देखण्या, नयनरम्य, दगडात कोरलेल्या आणि सौंदर्यसंपन्न अशा देवीची मूर्ती मालवणच्या अगदी जवळ असूनही फार थोड्यांना माहिती आहे. कुणकावळेच्या श्री दुर्गादेवीचे दर्शन म्हणजे केवळ एक धार्मिक अनुभव नाही, तर एक सांस्कृतिक व शिल्पकलेचा अनमोल ठेवा पाहण्याची संधी आहे.

मालवणला भेट देताना जर तुम्ही शांततेच्या शोधात असाल, निसर्गात हरवायचं असेल, किंवा केवळ एक अद्भुत मूर्ती पाहायची असेल – तर कुणकावळे येथील श्री दुर्गादेवी मंदिर ही जागा एकदातरी नक्कीच अनुभवावी.