हिंगुलडोहावरील हिंगुलकरीण माता: म्हसळ्यातील गूढ शक्तीपीठ

कोकणात गूढ दैवतांचा सुंदर खजिना आहे. काही देवता गावात असतात, काही गावाच्या वेशीवर, तर काही गावाच्या आसमंतात शांत, गूढ आणि रम्य जागी वास करतात. रायगड जिल्ह्यातील म्हसळा तालुक्यातील हिंगुलकरीण माता हे असेच एक गूढ आणि पवित्र दैवत आहे. या लेखामध्ये हिंगुलडोहावरील हिंगुलकरीण मातेच्या शक्तीपीठाचा इतिहास, धार्मिक महत्त्व आणि निसर्गसौंदर्य यांचा सविस्तर आढावा घेतला आहे. हे ठिकाण केवळ धार्मिक स्थळच नाही, तर निसर्गप्रेमींसाठीही एक अनोखा अनुभव देणारे आहे. चला, या गूढ शक्तीपीठाचा प्रवास करूया.

हिंगुलडोह: निसर्ग आणि अध्यात्माचा संगम

रायगड जिल्ह्यातील म्हसळा तालुका हा निसर्गसौंदर्य आणि सांस्कृतिक वारशाने नटलेला आहे. या तालुक्यातील मुख्य नदी म्हणजे जानसई नदी. ही नदी घोणसे गावाजवळ उगम पावून पश्चिमेकडे वाहते. जरी नदीची लांबी फार नसली, तरी ती म्हसळा तालुक्यातील पाण्याचा मुख्य स्रोत आहे आणि विशेषतः म्हसळा गावाच्या पाण्याच्या गरजा पूर्ण करते. माणगावहून म्हसळ्याच्या दिशेने प्रवास करताना घोणसे घाट उतरल्यानंतर जानसई नदीचे अस्तित्व जाणवू लागते. रस्त्याच्या उजव्या बाजूस नदीचा किनारा आणि त्याला लागून असलेली हिरवीगार वनराई पर्यटकांचे मन मोहून घेते.

म्हसळ्याच्या दिशेने येताना केळेची वाडी, देवघर कोंड, सुरई, ढोराजे अशी काही गावे नदीच्या जवळ दिसतात. या गावांचे सौंदर्य आणि शांतता येथील निसर्गाशी एकरूप झालेले आहे. मात्र, म्हसळा गावापूर्वी एक चेकपोस्ट लागते, जिथून एक रस्ता गोरेगावकडे जातो, तर दुसरा माणगावकडे. याच ठिकाणी उजवीकडे एक छोटा रस्ता नदीच्या दिशेने वळतो. या रस्त्यावरून प्रवास करताना दाट जंगल आणि नदीच्या किनाऱ्याचे रम्य दृश्य दिसू लागते. नदीच्या बाजूस असलेली सदाहरित वनराई आणि थंड हवामान यामुळे परिसरात एक वेगळीच प्रसन्नता जाणवते. या रस्त्याने काही क्षणांतच आपण हिंगुळ डोह या पवित्र स्थळी पोहोचतो, जे म्हसळेकरांच्या दृष्टीने अतिशय आदरणीय आहे.

हिंगुलकरीण माता: गूढ शक्तीपीठ

हिंगुळ डोह हे जानसई नदीच्या पात्रातील एक खोल आणि गूढ स्थान आहे, ज्याला स्थानिक लोक डोह म्हणतात. या डोहाच्या किनाऱ्यावर हिंगुलकरीण मातेचे शक्तीपीठ आहे, जे या परिसराचे अधिदैवत मानले जाते. या ठिकाणी भव्य मंदिर नाही, परंतु निसर्गच येथे देवीचे मंदिर आहे. वृक्षांच्या सावलीत एक छोटेखानी मंदिर बांधण्यात आले आहे, ज्यामध्ये देवीची मूर्ती विराजमान आहे. मंदिराच्या बाजूस आराध्यदैवत गणेशाची अतिशय रेखीव मूर्ती आहे, तर उजव्या बाजूस एका शिळेवर काही मुखवटे कोरलेले आहेत, जे कदाचित देवीचेच प्रतीक असावेत. याशिवाय, येथे एक अनोखी वीरगळ आहे, ज्यामध्ये दोन वीर धनुष्य आणि बाणासह दर्शविले आहेत. ही वीरगळ या स्थळाला ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व प्रदान करते.

हिंगुलकरीण मातेच्या या स्थानाचा इतिहास फार प्राचीन आहे. असे मानले जाते की हे स्थान फार पूर्वीपासून प्रसिद्ध आहे आणि भक्तांच्या प्रत्येक इच्छा देवी पूर्ण करते. एका स्थानिक कथेनुसार, भक्तांच्या घरी कार्ये असताना या डोहातून चांदीची भांडी बाहेर येत असत, जी कार्यासाठी वापरली जात. कार्य संपल्यानंतर ही भांडी पुन्हा डोहात सोडण्याची प्रथा होती. मात्र, एकदा एका व्यक्तीने ही भांडी परत न केल्याने देवीचा कोप झाला आणि डोहातून भांडी येणे बंद झाले. यानंतर भक्तांनी करुणा भाकल्यावर देवीने वर दिला की, या ठिकाणी येऊन प्रार्थना केल्यास भक्तांच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतील. ही कथा या स्थळाच्या गूढतेची आणि भक्तांच्या श्रद्धेची साक्ष देते.

गूढ आणि धार्मिक महत्त्व

हिंगुळ डोहाचा परिसर अतिशय रम्य आणि गूढ आहे, ज्यामुळे मनाला प्रसन्नता मिळते. येथील नदीच्या पात्रात मोठमोठी वारुळे आहेत, जी स्थानिक लोक पूज्य मानतात. नदीच्या किनारी असलेली झाडे आणि दाट वनराई यामुळे या परिसराचे दर्शन एक अनोखा अनुभव देते. एका धार्मिक कथेनुसार, डोहात असे एक ठिकाण आहे, जिथे गवताची पेंडी बांधून पाण्यात सोडल्यास ती थेट हरिहरेश्वर येथील काळभैरव मंदिरापर्यंत पोहोचते. यावरून असे मानले जाते की हिंगुळ डोहाचा अंतर्भाग दक्षिण काशी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या हरिहरेश्वरशी गूढरित्या जोडलेला आहे.

हिंगुलकरीण मातेचे शक्तीपीठ हे हिंगुळजा देवीच्या शक्तीपीठाशी जोडले जाते, ज्याचे मूळ स्थान पाकिस्तानातील बलुचिस्तान येथे आहे. फार पूर्वी, जेव्हा भारताच्या सीमा काबूल आणि कंदहारपर्यंत होत्या, तेव्हा हिंगुळजा देवीचे शक्तीपीठ भारतातच होते. कालांतराने भौगोलिक आणि राजकीय बदलांमुळे हे शक्तीपीठ बलुचिस्तानात गेले. बलुचिस्तानच्या क्लात शहराच्या दक्षिणेस सुमारे 20-25 मैल अंतरावर हरबोनी टेकड्या आहेत, जिथे हिंगोळी नदी उगम पावते. ही नदी दक्षिणेकडे 300 मैल वाहत जाऊन कराची शहराच्या वायव्येस 100 मैल अंतरावर स्तेन मिआनी उपसागरात विलीन होते. या नदीच्या किनारी, समुद्रसपाटीपासून 3700 फूट उंचीवर हिंगुळजा देवीचे शक्तीपीठ आहे, जिथे जाणे अतिशय अवघड आहे.

हिंगुलकरीण माता आणि हिंगुळजा देवी यांच्यात नावाचे साधर्म्य आहे, तसेच दोन्ही देवींची स्थाने नदीच्या किनारी आहेत आणि त्या नद्या समुद्राला मिळतात. याशिवाय, गडहिंग्लज येथील शक्तीपीठाशीही हिंगुलकरीण मातेचे स्वरूप काही प्रमाणात साम्य दाखवते. हिंगुळजा देवीचे मूळ शक्तीपीठ ज्या नदीच्या किनारी आहे, त्या नदीचे नाव हिंगोळी आहे, तर हिंगुलकरीण मातेचे स्थान हिंगुळ डोह येथे आहे. हे साम्य या दोन्ही शक्तीपीठांमधील गूढ संबंध दर्शवते.

निसर्ग आणि परंपरांचे जतन

आधुनिक काळात विकासाच्या नावाखाली निसर्गाची मोठ्या प्रमाणात हानी झाली आहे. मात्र, हिंगुलकरीण मातेच्या या देवरायेसारखी पवित्र स्थळे शेकडो वर्षांपासून शाबूत आहेत. या परंपरांचे आणि निसर्गाचे जतन होणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. हिंगुळ डोह परिसरातील दाट जंगल, जानसई नदीचे निर्मळ पाणी आणि वृक्षांच्या सावलीत वसलेले हे शक्तीपीठ पर्यटक आणि भक्त यांच्यासाठी एक अविस्मरणीय अनुभव आहे.

हिंगुलडोहावरील हिंगुलकरीण माता हे रायगड जिल्ह्यातील म्हसळा तालुक्यातील एक गूढ आणि पवित्र शक्तीपीठ आहे. जानसई नदीच्या किनारी वसलेले हे स्थळ निसर्ग, अध्यात्म आणि इतिहास यांचा सुंदर संगम आहे. येथील गूढ कथा, धार्मिक महत्त्व आणि निसर्गसौंदर्य प्रत्येक भेट देणाऱ्याला मंत्रमुग्ध करते. हिंगुलकरीण मातेचे दर्शन घेण्यासाठी आणि या रम्य परिसराचा अनुभव घेण्यासाठी प्रत्येकाने एकदा तरी या स्थळाला भेट द्यावी. ही परंपरा आणि निसर्गाचा ठेवा जपला जावा, हीच देवीचरणी प्रार्थना.