सिकंदराची भारत मोहीम व राजा पोरस

प्राचीन इतिहासात एक नाव अगदी झळाळून उठते — ते म्हणजे सिकंदर (Alexander the Great). ग्रीसचा हा महान योद्धा आणि सम्राट आपल्या केवळ तेरा वर्षांच्या कारकिर्दीत जगातील बहुतेक भूभाग आपल्या अधिपत्याखाली आणतो. त्याने आशिया मैनर, सीरिया, इजिप्त, इराण, अफगाणिस्तान आणि तार्तरसारखे देश जिंकले. मात्र त्याची खरी कसोटी लागली ती भारतभूमीवर!

भारताचा इतिहास पराक्रमी राजांच्या, अभेद्य किल्ल्यांच्या आणि असामान्य युद्धनीतीच्या घटनांनी भरलेला आहे. आणि त्यात एक अत्यंत महत्त्वाची घटना म्हणजे सिकंदर आणि राजा पोरस यांच्यातील झेलम नदीकिनारी झालेल्या युद्धाची.

सिकंदर भारताच्या दिशेने

ख्रिस्तपूर्व ३२९ साली सिकंदरने भारत जिंकण्याच्या उद्देशाने समरकंद येथून मोहीम सुरू केली. हिंदुकुश पर्वत ओलांडून तो काफ्रीस्थान, चित्रळ आणि स्वात या डोंगराळ प्रदेशातून जात अटक येथे पोहोचला. तेथून त्याने सिंधु नदी पार केली आणि तक्षशिला या महत्वाच्या राज्यावर चढाई केली.

तक्षशिलेचा राजा सिकंदराची सैन्यशक्ती पाहून त्याला शरण गेला आणि खंडणी देऊन आपले राज्य परत मिळवले. यानंतर सिकंदरचा मोर्चा वळला तो झेलम नदीच्या दुसऱ्या बाजूला असलेल्या राजा पौरसच्या सामर्थ्यशाली राज्याकडे.

राजा पोरस – एक पराक्रमी भारतीय राजा

राजा पोरस हा झेलम नदीच्या पूर्व किनाऱ्यावर राज्य करणारा बलाढ्य राजा होता. सिकंदरने त्याच्याकडे निरोप पाठवून खंडणीसह भेटीस बोलावले. मात्र, पोरसने थेट प्रत्युत्तर दिले की, "मी माझ्या सैन्यासह तुझ्या भेटीला येईन — युद्धासाठी!"

सिकंदरला पोरसचे प्रत्युत्तर जिव्हारी लागले आणि युद्ध अटळ झाले.

झेलम नदी – एक नैसर्गिक अडथळा

पावसाळ्याचा काळ असल्यामुळे झेलम नदी प्रचंड पाण्याने भरून वाहत होती. नदीच्या उतार भागावर पोरसने मजबूत नाकेबंदी केली होती. नदी पार करून युद्ध करण्याची गोष्ट अतिशय धोक्याची होती. सिकंदरने परिस्थितीचा अभ्यास करून अत्यंत चलाखीने रणनीती आखली.

त्याने आपले सैन्य अनेक तुकड्यांमध्ये विभागले. काही तुकड्या दक्षिणेकडे, काही उत्तर दिशेकडे ठेवून वारंवार त्यांच्या हालचाली करत राहिला. हे पाहून पोरस संभ्रमात गेला. यानंतर सिकंदरने अशी अफवा पसरवली की, तो नदीचे पाणी कमी होईपर्यंत हल्ला करणार नाही.

सिकंदरची युक्ती आणि झेलम पार

एका अंधाऱ्या, वादळी रात्री – जेव्हा आकाशात ढग दाटून आले होते – सिकंदरने आपल्या ५,००० घोडेस्वार आणि ६,००० पायदळासह झेलम नदी पार केली. याच वेळी त्याने नदीच्या एका बाजूला आपली छावणीही ठेवली होती.

पोरसला समजले की केवळ थोडे सैन्य नदी पार करून आले आहे. त्याने आपल्या पुत्रास काहीसे सैन्य देऊन सिकंदरावर पाठवले. पण झालेल्या झुंजीत सिकंदरने पोरसच्या पुत्रास ठार केले आणि सैन्याचा पराभव केला.

पोरसचा प्रतिकार आणि युद्धाची रणनिती

आपल्या पुत्राचा मृत्यू समजताच पोरस स्वतः युद्धासाठी सज्ज झाला. त्याच्या सैन्यात होते:

• २०० युद्धहत्ती

• ३०० रथ

• ४,००० घोडदळ

• ३०,००० पायदळ

त्याने सैन्याची रचना अशी केली:

• समोर हत्तीदल

• त्यामागे रथ आणि पायदळ

• दोन्ही बाजूंना घोडदळ

सिकंदरकडे मोठे आणि प्रशिक्षित घोडदळ होते. त्याने हत्तीदलावर आक्रमण करून त्यांना बिथरवले. हत्ती गोंधळले आणि काही मागे सरकून आपल्या सैन्यावरच धडकले. यामुळे पोरसने हत्तीदलास मागे घेऊन पायदळ पुढे आणले.

पोरसने घोडेस्वारांच्या दोन तुकड्या केल्या. एक स्वतःसोबत घेऊन सिकंदरच्या डाव्या घोडदळावर चाल केली आणि दुसरी उजव्या व मागच्या भागावर. त्यामुळे युद्धात थोडे यश मिळाले, पण नंतर सिकंदरने आपले सैन्य एकत्र करून पोरसच्या सैन्याला चारही बाजूंनी घेरले.

निर्णायक क्षण – पोरसचा पराभव

सिकंदरच्या सैन्याने पोरसच्या हत्तीदलावर बाणांचा मारा केला. बिथरलेले हत्ती पळून आपल्या सैन्यावरच धडकले. पोरसच्या सैन्यात गोंधळ उडाला आणि ते मागे हटू लागले. अखेर पोरस स्वतः जखमी झाला आणि सिकंदरच्या तावडीत सापडला.

पराभवातही शौर्य – सिकंदरची प्रतिक्रिया

सिकंदरपुढे कैदेत असलेल्या पोरसचा आत्मविश्वास, डौल आणि धैर्य पाहून तो भारावून गेला. त्याने विचारले:

"तुला कसे वागवू?"

पोरसने अत्यंत बाणेदार उत्तर दिले:

"जसे एका राजाला वागवावे!"

सिकंदर या उत्तराने इतका प्रभावित झाला की त्याने पोरसला आपले संपूर्ण राज्य परत दिले आणि जिंकलेल्या इतर काही भागांचाही अधिकार दिला.

ग्रीक साधनांतील उल्लेख

पोरस राजाचा उल्लेख प्रामुख्याने ग्रीक साधनांतच आढळतो. मात्र या साधनांतून मिळणारे वर्णन त्याच्या शौर्याची, कणखर वृत्तीची आणि राजसी थाटाची साक्ष देते. सिकंदरसारखा जगज्जेता देखील पोरसच्या धैर्यापुढे नतमस्तक झाला हे यावरून लक्षात येते.

पराभवातही विजयी असलेला पोरस

ही लढाई केवळ दोन राजांमधील नव्हती, तर ती होती दोन संस्कृती, दोन सैन्यशक्ती आणि दोन वृत्ती यांच्यातील. पोरसचा पराभव झाला असला तरी त्याने भारतीय परंपरेतील शौर्य, अस्मिता आणि आत्मसन्मान यांचे जे दर्शन घडवले, त्यासाठी तो आजही इतिहासाच्या पानांमध्ये अजरामर आहे.

सिकंदराची भारत मोहीम पोरसच्या शौर्यामुळे एक नवा वळण घेऊन थांबली. भारताने त्याच्या सामर्थ्याची आणि संस्कृतीची झलक दाखवली. आणि म्हणूनच राजा पोरस हा आजही प्रत्येक भारतीयासाठी एक प्रेरणास्रोत ठरतो.