इष्टुर फांकडा - मराठ्यांच्या इतिहासात गाजलेला ब्रिटिश सेनानी

इतिहासातील काही व्यक्तिरेखा या आपल्या पराक्रमाने प्रसिद्ध आहेत तरी काही आपल्या कर्तुत्वाने. मात्र काही व्यक्तिरेखा या आपल्या नावामुळे प्रसिद्ध आहेत. तशी त्यांची नावे तुमच्या आमच्यासारखीच, मात्र स्थानिक अपभ्रंशामुळे त्यांची नावे थोडी चमत्कारिक होऊन गेली. असेच एक चमत्कारिक नाव म्हणजे इष्टुर फांकडा. उत्तर मराठेशाहीत हे विशेष प्रसिद्ध नाव होते.

इष्टुर फांकड्याची ओळख

खरं तर त्याच मूळ नाव होत कॅप्टन स्टुअर्ट पण मराठ्यांनी त्याचे नामकरण केले इष्टुर फांकडा. इष्टुर म्हणजे स्टुअर्ट आणि फांकडा म्हणजे योद्धा. पहिले बाजीराव यांचे धाकटे चिरंजीव रघुनाथराव उर्फ राघोबा दादा यांनी पेशवे दरबाराविरोधात बंड उभारले व इंग्रजांच्या आश्रयास गेले त्यावेळी इंग्रजांनी रघुनाथरावांच्या मदतीस कॅप्टन स्टुअर्टची नेमणूक केली. इष्टुर फांकडा, अर्थात कॅप्टन स्टुअर्ट, हा इंग्रज सैन्यातील एक कुशल आणि धाडसी सेनापती होता. मराठ्यांनी त्याला दिलेले ‘इष्टुर फांकडा’ हे नाव त्याच्या योद्धा स्वभावाचे आणि मराठ्यांमधील त्याच्या प्रसिद्धीचे प्रतीक आहे. राघोबा दादांच्या बंडामुळे मराठा आणि इंग्रज यांच्यातील संघर्षाला नवे वळण मिळाले, आणि इष्टुर फांकडा या संघर्षाचा महत्त्वपूर्ण भाग बनला. त्याच्या पराक्रमामुळे मराठ्यांनी त्याला आदराने ‘फांकडा’ (योद्धा) ही उपाधी दिली.

बोरघाटातील लढाई आणि इष्टुर फांकड्याची रणनीती

१७८८ साली बोरघाटात हा राघोबादादांच्या मदतीस उतरला. स्टुअर्टला परिसरातील घाटरस्ते व चौक्या यांची इत्यंभूत माहिती असायची. नाकेबंदीच्या वेळी पेशव्यांचे सैन्य हे घाटावरील तळेगाव पासून बोरघाटापर्यंत सर्व मोक्याच्या जागांवर नाकेबंदी करून होते मात्र यातूनही मार्ग काढून स्टुअर्टने खंडाळ्याच्या एका उंच टेकडीवर आपले निशाण लावले आणि युद्धास सुरुवात झाली. इष्टुर फांकड्याने बोरघाटातील कठीण भूप्रदेशातही आपली रणनीती यशस्वीपणे राबवली. त्याच्या घाटरस्त्यांच्या आणि चौक्यांच्या माहितीमुळे इंग्रज सैन्याला पेशव्यांच्या नाकेबंदीला भेदण्यात यश मिळाले. खंडाळ्याच्या टेकडीवर निशाण लावून त्याने मराठा सैन्याला आव्हान दिले, ज्यामुळे पेशव्यांच्या सैन्यात खळबळ उडाली. या धाडसी कृतीने इष्टुर फांकड्याचे सामरिक कौशल्य आणि धैर्य मराठ्यांना दिसून आले.

पेशव्यांचा प्रतिकार आणि तोफखान्याची रणनीती

समोरून तोफांचा भडीमार होत असूनही स्टुअर्टने खंडाळा ते कार्ला अशी मजल मारली त्यामुळे पेशव्यांच्या सैन्यात चिंता माजली. इंग्रजांचा तोफखाना मोठा असल्याने जर काही अघटित घडले आणि इंग्रजांनी पुणे ताब्यात घेण्याचा प्रयत्न केला तर वाड्यास व शहरास आग लावून द्यावी इतपत विचार सर्व करू लागले. पेशव्यांनी मग पुण्याहून पानसे यांना तोफखान्यासहित रवाना केले. पेशव्यांच्या मदतीस महादजी शिंदे व हरिपंत फडके सुद्धा खासे हजर होते. इष्टुर फांकड्याच्या आक्रमणामुळे पेशव्यांचे सैन्य सावध झाले. महादजी शिंदे आणि हरिपंत फडके यांनी पानसे यांना तोफखाना रणनीतिक ठिकाणी लावण्यास सांगितले, ज्यामुळे इंग्रजांचा प्रमुख सेनापती मारला जाईल. या रणनीतीमुळे मराठ्यांनी इंग्रजांच्या तोफखान्याला प्रत्युत्तर देण्याची तयारी केली. पेशव्यांचे सैन्य आणि तोफखाना यांनी इष्टुर फांकड्याच्या सैन्याला मोठे आव्हान दिले.

वादळाची साथ आणि लढाईचा उत्कर्ष

पानसे आल्यावर महादजी व हरिपंत यांनी त्यांना बोलावून घेतले व म्हणाले आजची लढाई मोठी शर्तीची व्हायला हवी जेणेकरून इंग्रजांचा मोड होऊन जाईल. तोफा अशा ठिकाणी लावा जेथून थेट इंग्रजांचे प्रमुख सेनापती मारले जातील. पानसे चर्चा करून तोफखान्यापाशी गेले आणि गोलंदाजांना म्हणाले.. आज बक्षीस मिळवायची वेळ आहे, कामगिरी बजावून बक्षीस घ्यावे. यावेळी सुदैवाने मराठ्यांना वादळाची साथ मिळाली कारण वादळी वारा मराठ्यांच्या मागून पुढे जात होता तर इंग्रजांच्या थेट तोंडावर येत होता त्यामुळे मोठी धूळ उठून ती इंग्रजांच्या सैन्याच्या समोर येत होती. याच वातावरणात लढाई झाली. दोन्ही बाजुंनी तोफांचा मारा सुरु झाला. वाऱ्याने तर आकांडतांडव केले होते त्यामध्ये लढाईच्या धामधुमीमुळे सर्वच धुळीच्या लोटात दिसेनासे होऊन गेले. वादळाच्या साथीने मराठ्यांना नैसर्गिक फायदा मिळाला, ज्यामुळे इंग्रज सैन्याची दिशाभूल झाली. धुळीच्या लोटामुळे इष्टुर फांकड्याला मराठा सैन्याचा अंदाज घेणे कठीण झाले, ज्यामुळे मराठ्यांना रणनीतिक लाभ मिळाला.

इष्टुर फांकड्याचा अंत

हे पाहून स्टुअर्ट थोडा बिथरला, धुळीमुळे त्यास पेशवे यांची फौज नक्की किती आहे याचा अंदाज येत नव्हता त्यामुळे त्याने एका झाडावर जाऊन दुर्बिणीतून फौजेचा अंदाज घेण्याचा विचार केला व झाडावर चढला इतक्यात हरिपंत तात्यांनी ते पहिले आणि तोफेच्या गोलंदाजाला आज्ञा केली समय हाच आहे आता शिस्तबी करून निशाण लावून तोफ डागावी. गोलंदाजाने त्वरित नेम लावून तोफ डागली आणि गोळा थेट झाडावर बसलेल्या इष्टुर फाकड्यास लागला आणि तो जागीच ठार झाला. इष्टुर फांकडा गेल्याने इंग्रज फौज बिथरली व पळापळ झाली, पेशव्यांची फौज त्यांच्या मागे लागली तेव्हा इंग्रजांची फौज घाट उतरून पनवेलकडे गेली. हरिपंत फडके यांनी योग्य वेळी केलेल्या रणनीतीमुळे इष्टुर फांकड्याचा अंत झाला. त्याच्या मृत्यूने इंग्रज सैन्याची एकजूट तुटली, आणि मराठ्यांनी बोरघाटातील ही लढाई जिंकली. या विजयाने पेशव्यांचा पुण्यावरील ताबा कायम राहिला.

मराठा आणि इंग्रजांचे उद्गार

तोफेचा गोळा लागून स्टुअर्टचा मृत्यू झाला पण मराठा सैन्याने इष्टुर फांकडा शाब्बास असे म्हणून त्यास श्रद्धांजली वाहिली. त्याच काळातील एका पत्रात पुढील उद्गार आहेत. मुख्यत्वे श्रीमंतांचे पुण्य विचित्र! अवतारी पुरुष. त्यासारखे योग घडले. ज्या माष्टीनाने मसलत केली तो घाटावर येताच समाधान नाही म्हणून मुंबईस गेला तेव्हा मृत्यू पावला. इष्टुर फांकडं लढाव इकडील फौजेचा कार्ल्याच्या ठिकाणी गोळा लागून ठार झाला. ब्रिटिशांनी स्टुअर्टच्या मृत्यूनंतर पुढील उद्गार काढले. On the same day, they met with a very heavy loss by the death of captain stewart. who was a most active, gallant, and judicious officer and possessed of the true military spirit. मराठ्यांनी इष्टुर फांकड्याच्या पराक्रमाला मान दिला, तर इंग्रजांनी त्याच्या मृत्यूला एक मोठा धक्का मानला. या उद्गारांमुळे इष्टुर फांकड्याचे मराठा आणि इंग्रज सैन्यातील स्थान स्पष्ट होते.

आजही वडगाव मावळ येथे इष्टुर फाकड्याची समाधी पाहावयास मिळते व ज्या ठिकाणी त्याचा मृत्यू झाला त्या ठिकाणीही एक छोटी समाधी आहे. इष्टुर फांकड्याची ही समाधी मराठा इतिहासातील त्याच्या शौर्याची साक्ष देते.