कोल्हापूरची अंबाबाई महालक्ष्मी : साडे तीन शक्तिपीठांपैकी एक पवित्र तीर्थस्थान

कोल्हापूरची अंबाबाई, अर्थात महालक्ष्मी, हे महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक असलेले पवित्र स्थान आहे. महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक असलेले महालक्ष्मी अर्थात अंबाबाईचे स्थान हे कोल्हापूर शहरात असून ते देशभरातील भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. कोल्हापूर शहराच्या उत्पत्तीचा काळ मुळात अंबाबाईच्या इतिहासापासून सुरु होतो.

कोल्हापूर आणि अंबाबाईचा पौराणिक इतिहास

प्राचीन काळी कोल्हापूर हे शहर करवीर अथवा कुरवीर या नावाने प्रख्यात होते कारण या स्थानास खुद्द महालक्ष्मी देवीने आपल्या गदेने अर्थात कुराने महापुराच्या पाण्यापासून वाचवले त्यामुळेच या स्थानास कुरवीर अथवा करवीर असे नाव मिळाले. कालांतराने आसमंतातील एका टेकडीवर लोकांना उपद्रव देणाऱ्या कोलासुर नामक राक्षसाचा वध अंबाबाईने केल्याने या शहरास कोलापूर अथवा कोल्हापूर असे नामाभिमान प्राप्त झाले.

मंदिराचा ऐतिहासिक जीर्णोद्धार

अंबाबाईच्या मंदिराचा जीर्णोद्धार सर्वप्रथम इसवी सनाच्या सातव्या शतकात चालुक्य राजा कर्णदेव याने केल्याचा उल्लेख आढळतो व या काळानंतर कोल्हापूरची भरभराट होऊ लागली व अल्पावधीत हे ठिकाण दक्षिण काशी म्हणून प्रसिद्ध झाले. या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीमुळे कोल्हापूर आणि अंबाबाई मंदिराचे धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आणखी वाढले आहे.

अंबाबाई मंदिराची रचना आणि स्थान

अंबाबाईचे उर्फ महालक्ष्मीचे मंदिर हे कोल्हापूर शहराच्या मध्यभागी असून जुन्या राजवाड्याच्या वायव्य दिशेस आहे व मंदिराच्या चोहोबाजूस भव्य तटबंदी असलेला कोट आहे. मंदिराचा आकार त्रिशुळाच्या स्वरूपात असून मंदिराची भव्य दिव्यता आणि शिल्पसौंदर्य मन मोहून घेते. या ठिकाणी महालक्ष्मी, महासरस्वती आणि महाकाली या तीन देवता स्थानापन्न असून मंदिराच्या वरील भागात महालक्ष्मी स्थापन आहे.

महालक्ष्मी देवीची मूर्ती आणि वैशिष्ट्ये

मुख्य मंदिरातील तीन फूट शिलासनावर महालक्ष्मी देवीची मूर्ती असून मूर्तीची उंची अदमासे अडीच फूट आहे. मूर्ती चतुर्भुज असून पहिल्या हाती गदा, दुसऱ्या हाती ढाल, तिसऱ्या हाती महाळुंग आणि चौथ्या हाती पानपात्र आहे. देवीच्या मस्तकावरील मुकुटात शिवलिंग असून शिवलिंगाच्या मागील बाजूस फणाधारी नाग आहे. महालक्ष्मी देवीच्या या स्वरूपात त्रिमूर्तींचा समावेश असून ब्रह्मा नागाच्या स्वरूपात मूर्तीवर छत्र धरून आहेत, विष्णू हे लक्ष्मीचे पती असल्याने ते देवीच्या सर्वांगात सामावलेले आहेत तर शिव हे देवीच्या मुकुटी विराजमान झाले आहेत.

मंदिराचे स्थापत्य आणि धार्मिक प्रथा

महालक्ष्मी देवीच्या मंदिराच्या वैभवात उत्तरोत्तर भर पडत गेल्याने विविध काळातील स्थापत्यशास्त्र या ठिकाणी विपुल प्रमाणात दिसून येतात आणि विष्णुरूप बालाजीचे दर्शन घेतल्यावर कोल्हापूरच्या महालक्ष्मी देवीचे दर्शन घेण्याची चाल असल्याने अनेक भाविक हे बालाजी दर्शन करून महालक्ष्मी दर्शन घेण्यास कोल्हापूरला येत असतात.

कोल्हापूरची अंबाबाई अर्थात महालक्ष्मी मंदिर हे साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक असून धार्मिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचे आहे.हे मंदिर तुम्हाला आध्यात्मिक शांती आणि स्थापत्यकलेच्या वैभवाचा अनुभव देईल. चतुर्भुज महालक्ष्मी, त्रिमूर्तींचा समावेश असलेली मूर्ती आणि दक्षिण काशीचे वैभव यामुळे कोल्हापूरच्या अंबाबाई मंदिराला भेट देणे अविस्मरणीय ठरेल.