अष्टागरे - महाराष्ट्राचे सांस्कृतिक वैभव

सह्याद्रीच्या पश्चिमेस असलेला प्रदेश हा अपरांत या नावाने ओळखला जातो. अपरा म्हणजेच भूमी आणि ज्या ठिकाणी भूमी संपून समुद्र सुरु होतो, तो भाग म्हणजे अर्थातच कोकण. याकरिताच कोकणास अपरान्त ही संज्ञा फार प्राचीन काळापासून मिळाली होती. या लेखामध्ये कोकणातील अष्टागरांचे सांस्कृतिक, भौगोलिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व सविस्तरपणे मांडले आहे. अष्टागरे ही रायगड जिल्ह्याच्या अलिबाग तालुक्यातील आठ गावांचा समूह आहे, जो आपल्या नैसर्गिक आणि सांस्कृतिक वैभवासाठी प्रसिद्ध आहे. निसर्गाशी एकरूप होऊन जपलेली परंपरा आणि सुपीक भूमी यामुळे अष्टागरे महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशाचे एक अनमोल रत्न आहे.

अष्टागरांचा भौगोलिक आणि ऐतिहासिक परिचय

या अपरांतात एकूण सात प्रदेश येतात, ज्यांना सप्त कोंकण असे म्हटले जात असे. कूपक, केरळ, मूषक, आळूक, पशु, कोंकण आणि परकोंकण अशी ही सात कोकणांची नावे. या सप्त कोकणांमध्ये महाराष्ट्रातील जो कोकण प्रदेश येतो, त्यामध्येही विविध उपविभाग होते, यापैकी प्रसिद्ध भाग म्हणजे अष्टागर. अष्ट म्हणजे आठ व आगर म्हणजे स्थळ. ज्या ठिकाणी नारळी-पोफळीची दाट झाडे असतात आणि जेथे मिठाचे उत्पादन होते, त्या भागास आगर म्हटले जात असे. कोकणातील ही अष्टागरे रायगड जिल्ह्याच्या अलिबाग तालुक्यात असून ती अनुक्रमे सासवणे, किहीम, थळ, अलिबाग, साखर, अक्षी, नागांव व चौल अशी आहेत. या नावांबद्दल सुद्धा मतभिन्नता आहे, मात्र अनेक अभ्यासकांनी वर उल्लेखलेली ठिकाणे हीच पूर्वीची अष्टागरे असा उल्लेख केला आहे. ही गावे कोकणच्या सांस्कृतिक आणि आर्थिक जीवनाचा आधारस्तंभ आहेत.

अष्टागरांचे वैशिष्ट्य आणि उत्पादन

अष्टागारातील भूमी ही खाड्या व समुद्र यांनी वेढलेली आहे, त्यामुळे अनेक ठिकाणी समुद्राचे पाणी खाड्यांच्या माध्यमातून येथील सखल, सपाट जमिनीमध्ये शिरून त्या जमिनींना खारे बनवते. त्यामुळे या जमिनी इतर कुठले उत्पादन घेण्यास अपात्र असतात, मात्र याच जमिनींवर मिठाचे उत्पादन विपुल प्रमाणात घेण्यात येते. याशिवाय, अष्टागारातीलच अनेक जमिनी या सुपीक असून, तेथे नारळ व सुपारीचे उत्पादन विपुल प्रमाणात घेतले जाते. अष्टागारात तांदळाचे व माशांचे उत्पादनही मोठ्या प्रमाणात घेण्यात येत असल्याने अलिबाग तालुक्यास भाताचे कोठार या नावाने ओळखण्यात येते. अष्टागराचा प्रदेश हा सुपीक व सपाट असून, पाणीही मुबलक असते, त्यामुळे दक्षिण कोकणातील जमिनी व अष्टागारातील जमिनी यामध्ये थोडा फरक दिसून येतो. या भौगोलिक वैशिष्ट्यांमुळे अष्टागरे कोकणच्या आर्थिक समृद्धीचे केंद्र बनले आहेत.

सांस्कृतिक आणि सामाजिक जीवन

अष्टागरातील मूळ निवासी म्हणजे आगरी, कोळी व भंडारी, कारण अष्टागरांची मुख्य ओळख म्हणजे मीठ, मासे व नारळ-सुपारी, आणि ही उत्पादने घेणारे लोक म्हणजेच आगरी, कोळी व भंडारी. कोकणच्या लोकांनी आपली संस्कृती पूर्वापार जपली आहे आणि अष्टागारातील लोकांनी तर विशेषच. आजही अष्टागारातील कुठल्याही गावात गेल्यास येथील नागरिकांनी आपल्या परंपरा, निसर्ग जपलेला दिसून येतो. ही सुजाणता त्यांना येथील निसर्गानेच दिली आहे. या निसर्गानेच त्यांना भरभरून दिले आहे, त्यामुळे निसर्गास ओरबाडून केलेला विकास ही कल्पना त्यांना बिलकुल मान्य नाही. यामुळेच अष्टागराचे मूळ रूप आजही जसेच्या तसे टिकून आहे. काळानुसार प्रत्येक भूभागाचा जसा विकास झाला, तसा अष्टागरांचाही झाला, मात्र हा विकास तेथील नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा विनाश न करता झाला. ही निसर्गाप्रती कृतज्ञता अष्टागरांच्या सांस्कृतिक जीवनाचा पाया आहे.

अष्टागरातील जनतेची निसर्गाप्रती असलेली ही कृतज्ञता जर आपण स्वीकारली आणि निसर्गाचा नाश न करता विकास केला, तर निसर्गही नक्कीच आपल्यास भरभरून देईल, नाही का? या लेखामध्ये वर्णन केलेली अष्टागरे ही कोकणच्या सांस्कृतिक आणि नैसर्गिक वैभवाचे प्रतीक आहे. सासवणे, किहीम, थळ, अलिबाग, साखर, अक्षी, नागांव आणि चौल ही गावे केवळ भौगोलिक दृष्ट्या महत्त्वाची नाहीत, तर ती महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक इतिहासाचा एक अविभाज्य भाग आहेत. अष्टागरांना भेट देणे म्हणजे कोकणच्या निसर्गरम्य सौंदर्याशी आणि सांस्कृतिक परंपरांशी एकरूप होणे होय.