संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीची मुहूर्तमेढ – नागोठण्यातील निर्धाराची गाथा

भारतात १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी स्वातंत्र्याचा उगम झाला आणि त्यासोबतच देशाच्या नव्या पुनर्रचनेचा विचार सुरू झाला. देशभरात भाषावार प्रांतरचनेची मागणी जोर धरू लागली. कारण भारत हा विविधतेने नटलेला देश असून येथे अनेक भाषा, संस्कृती आणि प्रादेशिक वैशिष्ट्ये आढळतात. अशा परिस्थितीत भाषावार राज्यांची निर्मिती केल्यास नागरिकांना प्रशासन, शिक्षण, आणि आर्थिक विकासात अधिक सुलभता आणि ओळख मिळेल असा विचार समोर आला.

याच विचारांच्या पार्श्वभूमीवर मराठी भाषिक जनतेची एक आग्रही मागणी होती – मुंबईसह एक स्वतंत्र संयुक्त महाराष्ट्र राज्य व्हावे. महाराष्ट्रातील सर्वच पक्षीय नेत्यांचाही हा मुद्दा होता. मात्र, पंतप्रधान पं. जवाहरलाल नेहरू यांनी ही मागणी नाकारली. त्यामुळे महाराष्ट्रभर असंतोषाची लाट उसळली. या पार्श्वभूमीवरच मराठी नेत्यांनी संयुक्त महाराष्ट्र समिती स्थापन केली.

शिवाजी पार्कची गर्जना आणि प्रभाकर कुंटे यांचा पुढाकार

नॉर्थ बॉम्बे स्टुडंट्स युनियनचे नेते प्रभाकर कुंटे यांनी मुंबईतील शिवाजी पार्कवर भव्य मेळावा आयोजित केला. या मेळाव्यात अनेक काँग्रेस नेते सहभागी झाले, मात्र जेव्हा त्यांनी पंतप्रधान नेहरूंपुढे आपली भूमिका मांडण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा अनेक नेते आपले धैर्य गमावून बसले. काहीजण तर मागे सरकले, तर बाकीचे पक्षही या मुद्द्यावर उदासिन होते. या साऱ्या पार्श्वभूमीवर महाराष्ट्रातला जनमानस अस्वस्थ झाला होता.

नागोठणे – एका निर्णायक ठिकाणाची निवड

याच वेळी कुलाबा जिल्ह्यातील नेते नानासाहेब पुरोहित आणि सुरबानाना टिपणीस यांच्या मनात ठाम विचार आला – आता प्रतीक्षा नव्हे, तर कृती हवी. त्यांनी नागोठणे येथे देशपांडे यांच्या घरी प्रभाकर कुंटे यांची भेट घेतली. या बैठकीत ठरले की आपण स्वतः पुढाकार घेऊन चळवळीला सुरुवात करावी. त्यामुळेच सर्वपक्षीय परिषद नागोठणे येथे घेण्याचे निश्चित करण्यात आले.

निर्धार परिषद – चळवळीचा उगमबिंदू

परिषदेच्या आदल्या दिवशी प्रबोधनकार ठाकरे नागोठणेत आले. परिषदेचे आयोजन हिंदू महासभेचे स्थानिक नेते दिनाभाऊ नेने यांच्या घरी करण्यात आले. परिसरात चैतन्यमय वातावरण निर्माण झाले. सर्व जाती-धर्माचे लोक संयुक्त महाराष्ट्राच्या एकसंध मागणीसाठी एकत्र आले.

या परिषदेच्या निमित्ताने सुमारे ५०० कार्यकर्ते जिल्हाभरातून आले होते. नाना पाटील, महंमद पारकर, जयंतराव टिळक, युसुफ हाफिज, प्रभाकर पटवर्धन, कम्युनिस्ट नेते मोरे, अशा अनेक विचारधारा आणि पक्षांचे नेते उपस्थित होते. विशेष म्हणजे, काँग्रेसचे महाडचे नेते सावंत यांनी पक्षाच्या आदेशाला धुडकावून परिषदेत सहभाग घेतला होता.

यशस्वी आयोजन आणि निर्धाराचा निर्णय

नागोठण्यातील सर्वधर्मीय कार्यकर्त्यांच्या अथक परिश्रमाने परिषद यशस्वी झाली. या परिषदेने एक ऐतिहासिक ठराव केला – संयुक्त महाराष्ट्रासाठी व्यापक चळवळ उभारण्याचा. या निर्णयामुळे ही परिषद केवळ चर्चा नव्हे, तर एका महान चळवळीचा प्रथम ठिणगी बनली.

एस. एम. जोशींचे निर्णायक विधान

नागोठण्याच्या परिषदेचे पडसाद संपूर्ण महाराष्ट्रभर उमटले. या वेळी जेंव्हा काही नेते एक पाऊल मागे घेण्याची भाषा करत होते, त्याचवेळी एस. एम. जोशी यांनी ठामपणे जाहीर केलं की – "आता माघार घेणे शक्यच नाही. नागोठण्यात प्रभाकर कुंटे, नाना पुरोहित आणि सुरबानानांनी उभारलेला लढा इतका प्रबळ आहे की सर्वांनी त्यांच्यासोबतच जायला हवे."

पुण्याची सभा आणि व्यापक समितीची निर्मिती

या ऐतिहासिक परिषदेनंतर लवकरच पुण्यात एक महत्त्वपूर्ण बैठक घेण्यात आली. यात संयुक्त महाराष्ट्र समितीची अधिकृत स्थापना करण्यात आली. याच समितीने पुढे संपूर्ण महाराष्ट्रात, विशेषतः शेतकरी, कामगार, विद्यार्थी, आणि साहित्यिक यांच्या सहकार्याने एक प्रबळ चळवळ उभारली. संयुक्त महाराष्ट्राची ही चळवळ पुढे इतकी व्यापक झाली की अखेर १ मे १९६० रोजी मुंबईसह महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाली.

नागोठण्याचे योगदान आणि सत्य प्रकाश

संयुक्त महाराष्ट्राच्या स्थापनेनंतर अनेकांनी या चळवळीच्या प्रारंभबिंदूचा दावा केला. मुंबईतील काही मंडळींनी मुहूर्तमेढीचे श्रेय स्वतःकडे घेतले. मात्र, प्रबोधनकार ठाकरे यांनी हे स्पष्ट केले की – "संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचा उगम नागोठण्यात झाला." ही बाब आजही इतिहासाच्या पानांवर अढळपणे कोरलेली आहे.

संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीची मुहूर्तमेढ ही एक निर्णायक आणि ऐतिहासिक घटना होती. नागोठण्याच्या निर्धार परिषदेने या चळवळीला दिशा दिली, नेतृत्व दिलं, आणि महाराष्ट्राला स्वतःच्या भाषिक, सांस्कृतिक व अस्मितेच्या ओळखीची पुनःप्राप्ती करून दिली. महाराष्ट्राच्या राजकीय इतिहासात ही परिषद एक दीपस्तंभ आहे, जी आजही लढ्याची प्रेरणा देते.