भास्कराचार्य - एक थोर ज्योतिषी व गणितज्ञ

भारतीय संस्कृती ही विज्ञान, गणित आणि ज्योतिषशास्त्राच्या दृष्टीने प्राचीन काळापासून समृद्ध राहिली आहे. जगातील अनेक शास्त्रज्ञांनी जे सिद्धांत शेकडो वर्षांनंतर मांडले, ते विचार आपल्या देशातील विद्वानांनी खूप आधीच मांडलेले होते. अशाच महान विद्वानांमध्ये ज्यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते ते म्हणजे भास्कराचार्य. प्राचीन भारतातील एक थोर ज्योतिषी, गणितज्ञ आणि कवी म्हणून त्यांची ख्याती आजही कायम आहे.

भास्कराचार्यांचा जन्म व कुटुंब

भास्कराचार्य यांचा जन्म इ.स. १११४ साली महाराष्ट्रातील विज्जलवीड गावात झाला. त्यांचे वडील महेश्वर हे त्या काळातील एक प्रख्यात ज्योतिषी व विद्वान होते. वडिलांकडूनच त्यांनी ज्योतिष आणि गणित यांचे धडे घेतले. आपल्या ग्रंथांत त्यांनी आपल्या सर्व विद्येचे श्रेय वडिलांनाच दिले आहे.

सिद्धांत शिरोमणी – भास्कराचार्यांचे अद्वितीय ग्रंथरत्न

भास्कराचार्यांचा पहिला व सर्वात महत्त्वाचा ग्रंथ म्हणजे सिद्धांत शिरोमणी. हा ग्रंथ त्यांनी वयाच्या केवळ ३६ व्या वर्षी लिहिला. हा ग्रंथ चार प्रमुख अध्यायांत विभागलेला आहे –

1. लीलावती

2. बीजगणित

3. गणिताध्याय

4. महत्वमापन (गोलाध्याय)

हा ग्रंथ आजही गणितशास्त्रातील एक उत्तम व संदर्भग्रंथ मानला जातो.

लीलावती – अंकगणितातील रत्न

भास्कराचार्यांचा लीलावती हा अध्याय अंकगणित व महत्वमापन या विषयांवर आधारित आहे. या अध्यायात त्यांनी अनेक गणिती उदाहरणे आपल्या मुलीला उद्देशून दिली असल्याचे दिसते. "हे बाले", "हे लीलावती" अशा संबोधनांवरून लीलावती ही भास्कराचार्यांची मुलगी असल्याचे संशोधकांचे मत आहे.

यातून केवळ गणिताचे ज्ञानच नाही तर त्या काळात स्त्रियांनाही शिक्षण दिले जात होते याचा पुरावा मिळतो. लीलावतीच्या अध्यायात त्यांनी "तुझ्या कर्णभूषणांसाठी मी इतकी माणके, इतके नील, इतके मोती खरेदी केले आहेत" असा उल्लेख केला आहे, जो त्या काळातील कुटुंबजीवन आणि स्त्रीशिक्षणाची झलक देतो.

सिद्धांत शिरोमणीचे जागतिक महत्त्व

सिद्धांत शिरोमणी हा ग्रंथ इतका प्रभावी होता की मोगल बादशाह अकबराने त्याचे फारशी भाषांतर करून घेतले होते. गणिताध्याय आणि गोलाध्याय या अध्यायांत ग्रहगणित व त्यांची उत्पत्ती याची सविस्तर मीमांसा केलेली आहे.

विशेष म्हणजे, या ग्रंथातील गणिताचे प्रकार पाश्चात्य ज्योतिषग्रंथांशी पूर्णपणे जुळणारे आहेत. भूमितीचे सिद्धांत बीजरीतीने सोडवण्याचा मान भास्कराचार्यांकडे जातो.

हा ग्रंथ आज जगभर अनेक भाषांत उपलब्ध आहे आणि त्याने भारताचे प्राचीन गणितशास्त्र जागतिक पातळीवर अधोरेखित केले आहे.

करणकुतूहल – ज्योतिषविषयक दुसरा ग्रंथ

सिद्धांत शिरोमणीनंतर भास्कराचार्यांनी करणकुतूहल हा दुसरा ग्रंथ इ.स. ११८३ साली लिहिला. त्यावेळी त्यांचे वय ६९ वर्षांचे होते. या ग्रंथात त्यांनी पृथ्वी, ग्रह, सूर्य व चंद्र यांच्याविषयी महत्त्वाचे सिद्धांत मांडले.

त्यांचे मत असे होते की –

• पृथ्वी ही गोल आहे आणि ती अंतरिक्षात स्थिर आहे.

• सूर्य व इतर ग्रह पृथ्वीभोवती परिभ्रमण करतात.

• चंद्रग्रहण पृथ्वीच्या सावलीमुळे होते.

• सूर्यग्रहण तेव्हा होते जेव्हा पृथ्वी व सूर्य यांच्या आड चंद्र येतो.

पाश्चात्य देशांत त्याच काळात पृथ्वी सपाट आहे असे मत प्रचलित होते. ग्यालिलियोसारख्या शास्त्रज्ञांना त्यांच्या सिद्धांतांमुळे छळ सोसावा लागला. मात्र भास्कराचार्यांनी धार्मिक ग्रंथातील मतांचा आणि नव्या संशोधनांचा सुंदर मेळ घालून आपल्या सिद्धांतांची मांडणी केली.

काव्यगुणांनी परिपूर्ण ग्रंथकार

भास्कराचार्य हे केवळ गणितज्ञ आणि ज्योतिषी नव्हते तर ते एक उत्तम कवी देखील होते. सिद्धांत शिरोमणी या ग्रंथात ऋतूंचे वर्णन त्यांनी काव्यात्मक शैलीत केले आहे. यावरून त्यांच्या साहित्यिक प्रतिभेचीही कल्पना येते.

पुढील पिढ्यांवर भास्कराचार्यांचा प्रभाव

भास्कराचार्यांचे पुत्र लक्ष्मीधर आणि नातू चंगदेव हे देखील नामांकित ज्योतिषी होते. चंगदेव हे यादव घराण्यातील सिंघण राजाच्या दरबारी होते.

भास्कराचार्यांनी मांडलेल्या गणितीय सिद्धांतांना अर्वाचीन काळातील पाश्चात्य गणितज्ञांनीही मान्यता दिली. हेच त्यांच्या कार्याचे खरे यश आहे.

भास्कराचार्यांचे वैज्ञानिक योगदान

भास्कराचार्यांचे योगदान केवळ गणितापुरते मर्यादित नाही. त्यांनी –

• पृथ्वीच्या गोलाकारतेचा सिद्धांत मांडला.

• ग्रहगती व ग्रहण यांचे वैज्ञानिक स्पष्टीकरण दिले.

• स्त्रीशिक्षणाला प्रोत्साहन दिले.

• गणिताला काव्याच्या माध्यमातून लोकप्रिय केले.

आजच्या आधुनिक विज्ञानाच्या काळातही त्यांच्या संकल्पना आणि सिद्धांतांची उपयुक्तता जाणवते.

भास्कराचार्य हे खरेच भारतीय विज्ञान-परंपरेतील तेजस्वी वैज्ञानिक होते. गणित, ज्योतिष आणि विज्ञान या क्षेत्रांत त्यांनी दिलेले योगदान अमूल्य आहे. त्यांच्या ग्रंथांमुळे भारताने जगाला दाखवून दिले की ज्ञान, संशोधन आणि विज्ञानाची खरी परंपरा भारतात प्राचीन काळापासून आहे.

त्यांच्या कार्यामुळे भारताचे गणितशास्त्र आणि ज्योतिषशास्त्र जागतिक पातळीवर पोहोचले. म्हणूनच आजही भास्कराचार्य यांचे "भारताचा थोर ज्योतिषी व गणितज्ञ" म्हणून आदराने स्मरण केले जाते.